Sau năm 1975, chợ Bến Thành đi qua bốn chặng rất khác nhau: thời bao cấp hàng hóa khan hiếm, thời đổi mới hàng về lại và khách du lịch tới, những năm công trường metro và dịch bệnh làm chợ vắng hẳn, rồi từ cuối năm 2024 chợ thành đầu mối của tuyến metro số 1. Mỗi chặng để lại dấu trên cách chợ buôn bán hôm nay.
Phần lớn chuyện ở đây là chuyện tiểu thương kể lại, ghép với những mốc ai cũng kiểm được. Chi tiết nào không chắc, bài nói rõ là không chắc.
Thời bao cấp: chợ lớn mà hàng ít
Những năm cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980, cả nước vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa, hàng hóa thiết yếu phân phối theo tem phiếu qua hệ thống cửa hàng nhà nước. Chợ Bến Thành vẫn mở, nhưng nhiều sạp vắng hàng, nhiều mặt hàng chỉ có lúc này lúc khác.
Song song với chợ chính thức là những khu “chợ trời” mọc lên quanh trung tâm. Khu chợ trời quanh đường Huỳnh Thúc Kháng, gần Chợ Cũ, nổi tiếng suốt nhiều năm với đồ điện tử, đồ cũ, phụ tùng, thứ gì khó kiếm cũng có thể hỏi ở đó. Người Sài Gòn lớn tuổi nhắc tới chợ trời với một nụ cười vừa vui vừa ngán.
Giữa thập niên 1980, chợ Bến Thành có đợt sửa chữa lớn, được nhắc nhiều trong các tài liệu về chợ. Công trình được gia cố, làm lại nhiều hạng mục, giữ dáng chung với tháp đồng hồ và bốn cửa.
Câu chuyện thời này nên kể nhẹ nhàng, không bôi đen cũng không tô hồng. Với nhiều gia đình, đó là những năm khó khăn; với không ít tiểu thương, đó cũng là lúc họ học được cách xoay xở mà tới giờ vẫn dùng.
Đổi mới và những năm khách du lịch tới
Từ cuối thập niên 1980, cơ chế thay đổi, hàng hóa về lại chợ. Tiểu thương được buôn bán tự do hơn, sạp đầy hàng trở lại, người tỉnh lên mua sỉ đông. Chợ Bến Thành dần lấy lại vị trí chợ trung tâm của thành phố.
Thập niên 1990 và 2000, khách du lịch quốc tế tới Sài Gòn ngày một đông. Chợ trở thành điểm gần như bắt buộc của mọi tour. Cơ cấu hàng hóa đổi theo: sạp lưu niệm, quần áo, túi xách, đồ thủ công, cà phê, đặc sản đóng gói nhiều lên; một phần khách nội trợ chuyển sang chợ gần nhà và siêu thị.
Cũng từ đây chợ mang tiếng “nói thách với khách nước ngoài”. Tiếng đó có phần đúng, nhưng không đúng với mọi sạp. Nhiều tiểu thương đã chuyển sang niêm yết giá, đặc biệt ở các mặt hàng đóng gói.
Chợ đêm trên hai con đường bên hông chợ ra đời trong thời kỳ này, biến khu chợ thành nơi sống cả ngày lẫn tối. Quy mô chợ đêm lên xuống theo từng giai đoạn, theo cách thành phố quản lý vỉa hè và lòng đường.
Những năm công trường metro và dịch bệnh
Bùng binh thành công trường. Khi thi công ga metro Bến Thành, khu trước chợ bị rào trong nhiều năm, giao thông phải đổi hướng liên tục.
Tượng đài được di dời tạm. Để làm ga ngầm, các tượng đài ở khu bùng binh từng phải di dời. Cảnh trước chợ trong ảnh thời này rất khác ảnh trước và sau.
Khách ít đi, sạp khó bán. Lối vào khó, bụi, ồn, khách du lịch ngại ghé. Nhiều tiểu thương kể đó là những năm doanh thu sụt rõ rệt.
Dịch Covid-19 làm chợ vắng tanh. Trong các đợt giãn cách, chợ phải đóng hoặc hoạt động hạn chế. Khách quốc tế gần như mất hẳn suốt một thời gian dài.
Sạp đóng cửa, đổi chủ. Sau dịch, không ít sạp không mở lại hoặc sang tay. Đi chợ những năm đó sẽ thấy nhiều cửa sạp kéo bạt.
Chuyển sang bán trực tuyến. Một số tiểu thương bắt đầu bán qua mạng xã hội, giao hàng, nhận chuyển khoản. Thói quen này còn giữ tới giờ.
Câu chuyện phí và giá thuê. Áp lực chi phí trong lúc vắng khách là chuyện tiểu thương nhiều chợ kêu ca. Chi tiết mức phí thay đổi theo từng thời điểm, không nên dẫn lại khi không có nguồn chính thức.
Cái được giữ lại. Qua mọi khó khăn, chợ vẫn mở, tháp đồng hồ vẫn chạy, và người ta vẫn hẹn nhau ở cửa Nam.
Muốn nghe chuyện chợ thời trước thì hỏi ai, hỏi thế nào?
Tìm sạp có người lớn tuổi đứng bán. Những sạp vải, đồ khô lâu năm thường có cô chú bán từ thời bao cấp. Họ là nguồn chuyện sống quý nhất.
Đến lúc vắng khách. Đầu giờ chiều hoặc ngày thường là lúc tiểu thương rảnh để nói chuyện. Giờ đông đừng chiếm thời gian của họ.
Mua một món trước. Đó là phép lịch sự của chợ. Câu chuyện mở ra dễ hơn khi mình là khách, không phải người đi phỏng vấn.
Hỏi chuyện cụ thể, đừng hỏi chung chung. Hỏi “hồi đó cô bán gì, lấy hàng ở đâu” dễ trả lời hơn “chợ hồi đó thế nào”.
Không ép chuyện buồn. Có người không muốn nhắc những năm khó khăn hay chuyện gia đình ly tán. Họ lảng sang chuyện khác thì mình theo.
Xin phép trước khi ghi âm, chụp hình. Nhất là khi định đăng lên mạng. Nhiều người kể vui nhưng không muốn mặt mình xuất hiện.
Đối chiếu trước khi viết lại. Trí nhớ ai cũng có thể lệch năm. Chuyện nghe được nên ghi là “theo lời kể”, đừng biến thành sự kiện có ngày tháng.
Quay lại lần sau. Người ta kể nhiều hơn với khách quen. Lần thứ hai ghé, mang theo tấm ảnh đã chụp tặng lại là cách làm quen đẹp nhất.
Từ khi có metro: chợ đổi nhịp thế nào
Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên chạy thương mại từ cuối năm 2024. Những thay đổi dễ thấy nhất, theo thứ tự mà người đi chợ trải qua:
- Đến bằng tàu. Người ở phía đông thành phố và vùng ven có thể đi tàu thẳng tới chợ, không lo gửi xe giữa trung tâm.
- Lên mặt đất trước cửa chợ. Lối ra của ga đưa khách lên khu trước cửa Nam, nên cửa Nam càng thành cửa đón khách chính.
- Khách trẻ, khách gia đình nhiều hơn. Đi tàu cuối tuần thành một kiểu dạo chơi; nhiều nhóm học sinh, gia đình có trẻ nhỏ ghé chợ như một điểm trong chuyến đi.
- Nhịp đông dịch theo giờ tàu. Mỗi chuyến tàu tới lại có một đợt người đổ lên, nhất là cuối tuần và dịp lễ.
- Chợ và ga thành một cụm. Đúng như thời ga xe lửa còn trước chợ, giao thông và buôn bán lại gắn nhau một lần nữa.
Những thay đổi này còn đang diễn ra. Người muốn biết hiện trạng thì nên ghé tận nơi hoặc hỏi tiểu thương, vì mọi bài viết, kể cả bài này, đều có thể cũ đi nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Chợ trời Huỳnh Thúc Kháng là gì?
Đó là khu buôn bán tự phát quanh đường Huỳnh Thúc Kháng gần Chợ Cũ, nổi tiếng từ thời bao cấp với đồ điện tử, đồ cũ, phụ tùng. Khu này gắn với ký ức của nhiều người Sài Gòn lớn tuổi.
Chợ Bến Thành có đóng cửa trong mùa dịch không?
Có. Trong các đợt giãn cách do dịch Covid-19, chợ phải đóng hoặc hoạt động hạn chế. Sau dịch, một số sạp không mở lại hoặc đổi chủ.
Làm metro có ảnh hưởng đến kiến trúc chợ không?
Ga metro được xây ngầm dưới khu trước chợ, không nằm dưới thân chợ. Ảnh hưởng chủ yếu là mặt bằng phía trước và giao thông trong những năm thi công.
Chợ đêm Bến Thành có từ khi nào?
Chợ đêm trên các con đường bên hông chợ hình thành trong thời kỳ mở cửa, khi khách du lịch đông lên. Quy mô của nó thay đổi theo từng giai đoạn quản lý vỉa hè và lòng đường.
Vì sao chợ Bến Thành bị mang tiếng nói thách?
Từ khi khách du lịch đông, một số sạp nói giá cao với khách lạ. Không phải sạp nào cũng vậy, và nhiều mặt hàng đóng gói nay đã niêm yết giá.
Đi metro tới chợ Bến Thành thì xuống ga nào?
Xuống ga Bến Thành, ga đầu tuyến metro số 1, nằm ngầm ngay trước chợ. Lên mặt đất là thấy tháp đồng hồ cửa Nam.
