Cách kể lịch sử chợ Bến Thành dễ nhớ nhất là đi bộ một vòng chừng 90 phút qua 7 điểm dừng: tháp đồng hồ cửa Nam, bùng binh và ga metro, đầu công viên 23/9, đền Bà Mariamman, lối giữa chợ, khu Chợ Cũ, rồi ra bến Bạch Đằng. Mỗi điểm giữ một lớp thời gian, và đi theo thứ tự này thì câu chuyện chạy ngược từ hiện tại về lúc chợ còn ở bến sông.
Bài này viết cho người sắp dẫn ai đó đi: phụ huynh dẫn con, giáo viên dẫn lớp, người Sài Gòn có bạn ở xa tới, hay người tự đi một mình muốn hiểu hơn những gì mình nhìn thấy. Có kịch bản cho từng điểm, cách đổi giọng theo người nghe, những câu hay kể sai, và lúc nào nên dừng lại để hỏi người có chuyên môn.
Vì sao đi ngược từ hiện tại về quá khứ?
Hầu hết người dẫn khách bắt đầu bằng câu “ngày xưa, ở đây là bến sông…”, trong khi người nghe đang đứng giữa bùng binh xe chạy ầm ầm, chẳng thấy sông đâu. Họ gật đầu cho phải phép rồi quên ngay. Đi ngược thì khác: bắt đầu từ thứ họ đang thấy, ga metro, tháp đồng hồ, rồi lùi dần, mỗi bước đi là một bước lùi thời gian, và điểm cuối là dòng sông thật.
Cách đi này còn có lợi về đường sá. Chợ nằm ở chỗ cao hơn, bến sông nằm thấp và xa hơn. Kết thúc ở bờ sông nghĩa là kết thúc ở chỗ thoáng, có gió, có chỗ ngồi, hợp để nghỉ chân và để người nghe tự ngẫm lại.
Nếu chỉ có 45 phút, có thể bỏ đền Bà Mariamman và đoạn Chợ Cũ, đi thẳng từ chợ ra sông theo Hàm Nghi. Nếu có cả buổi, chèn thêm bữa sáng ở Chợ Cũ và một ly nước ở bờ sông.
Những điểm dừng dưới đây chỉ dùng công trình và địa danh nổi tiếng, ổn định. Vỉa hè và lối đi quanh khu trung tâm thay đổi liên tục theo công trình, nên trước khi dẫn đoàn đông, tốt nhất là tự đi thử một lượt vài hôm trước.
Lịch trình 7 điểm dừng, ước lượng thời gian
Thời gian dưới đây tính cho nhóm nhỏ đi thong thả, có dừng kể và chụp ảnh. Nhóm có người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ nên cộng thêm một phần ba.
| Điểm dừng | Lớp thời gian kể ở đây | Thời lượng gợi ý |
|---|---|---|
| 1. Ga metro, khu trước cửa Nam | Hôm nay: metro số 1 chạy từ cuối 2024 | 10 phút |
| 2. Đứng nhìn tháp đồng hồ | Chợ mới khánh thành năm 1914 trên vùng trũng đã lấp | 10 phút |
| 3. Đầu công viên 23/9 gần chợ | Ga xe lửa cũ đối diện chợ, dời đi đầu thập niên 1980 | 10 phút |
| 4. Đền Bà Mariamman, đường Trương Định | Cộng đồng người Ấn thời Pháp | 15 phút |
| 5. Đi xuyên chợ theo lối chính | Bố cục bốn cửa, mái thông gió, nghề tiểu thương | 15 phút |
| 6. Khu Chợ Cũ quanh Hàm Nghi | Chợ thời Pháp trước 1914, con đường trên lòng kênh | 15 phút |
| 7. Bến Bạch Đằng | Bến sông dưới chân thành, nguồn gốc tên Bến Thành | 15 phút |
Tổng khoảng 90 phút, quãng đi bộ không dài nhưng có nhiều chỗ băng qua đường đông xe. Đoàn có trẻ nhỏ nên phân công người đi cuối hàng.
Điểm 1 và 2: bắt đầu bằng metro, rồi ngước lên tháp đồng hồ
Đứng ở lối lên của ga metro Bến Thành, hỏi người nghe một câu: “Theo mọi người, trăm năm trước, người từ tỉnh lên Sài Gòn bằng gì, và xuống ở đâu?” Câu trả lời sẽ đến ở điểm số 3, nhưng câu hỏi làm họ để ý. Kể ngắn rằng tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên chạy thương mại từ cuối năm 2024, và ga đầu tuyến được đặt đúng trước chợ, như thể thành phố muốn mọi chuyến đi đều bắt đầu ở đây.
Rồi quay về phía tháp đồng hồ. Đây là lúc nói mốc duy nhất cần nhớ: ngôi chợ này khánh thành năm 1914. Kể rằng đất dưới chân chợ từng là một vùng trũng ngập nước, phải lấp mới xây được, và rằng cái tên Bến Thành có từ lâu trước đó, ở một chỗ khác. Chi tiết về vùng trũng và chuyện xây chợ có trong bài chợ Bến Thành xây trên vùng trũng năm 1914, đọc trước sẽ kể tự tin hơn.
Ở bùng binh này còn có tên Quách Thị Trang, một nữ sinh hy sinh tại khu vực này năm 1963. Với nhóm học sinh, chỉ cần nói ngắn gọn rằng bùng binh mang tên một người trẻ, rồi để các em tự tìm hiểu thêm sau. Không cần đi sâu vào chính trị; điều đáng nói là thành phố nhớ tên một nữ sinh ngay ở chỗ đông người nhất.
Đừng đứng giữa dòng người lên xuống ga để kể. Kéo nhóm ra chỗ vỉa hè rộng hoặc khu đi bộ, quay lưng về hướng xe chạy, mặt nhìn về tháp.
Điểm 3 và 4: nhà ga đã mất và ngôi đền vẫn sống
Băng qua sang đầu công viên 23/9 gần chợ, trả lời câu hỏi ở điểm 1: trăm năm trước, người ta lên Sài Gòn bằng xe lửa, và nhà ga nằm ngay đây, đối diện chợ. Chỉ tay dọc theo dải công viên dài và hẹp, nói rằng hình dạng ấy là hình dạng của bãi ga cũ. Ga dời về Hòa Hưng đầu thập niên 1980, đất thành công viên. Người muốn kể kỹ có thể xem bài ga Sài Gòn cũ trước chợ Bến Thành.
Từ đây vòng lên đường Trương Định, đi bộ vài phút là tới đền Bà Mariamman với cổng tháp nhiều tượng màu. Điểm này kể về những lớp người: thời Pháp, cộng đồng người Ấn sang làm ăn, buôn vải, đổi tiền quanh chợ, và họ dựng đền ngay gần nơi mình sống. Điều làm người nghe bất ngờ thường là chi tiết người Việt, người Hoa quanh vùng cũng tới thắp nhang cầu may.
Trước khi vào đền, nhắc cả nhóm ăn mặc kín đáo, cởi giày khi được yêu cầu, nói nhỏ, hỏi trước khi chụp. Đoàn đông thì chia nhóm vào lần lượt, người chưa vào đứng chờ ngoài vỉa hè, không chắn cổng.
Nếu đền đang có lễ đông người, đừng vào. Đứng bên kia đường kể và nhìn cổng tháp là đủ; tôn trọng người đang hành lễ quan trọng hơn bức ảnh.
Điểm 5 và 6: đi xuyên chợ, rồi tìm cái chợ đã biến mất
Quay lại chợ, vào một cửa bên và đi theo lối chính. Đừng dừng lại kể dài trong chợ, vì lối đi hẹp và tiểu thương đang buôn bán. Chỉ dừng ở một khoảng rộng, bảo mọi người ngước lên mái: các tầng mái so le, khe hở cho hơi nóng thoát lên, ánh sáng lọt xuống. Một trăm năm trước, không có điện lạnh, ngôi chợ được thiết kế để tự thở.
Ra cửa Nam rồi đi về phía sông theo đường Hàm Nghi. Kể rằng con đường rộng bất thường này nằm trên lòng một con kênh cũ, và rằng trước năm 1914, chợ Bến Thành nằm ở gần cuối con đường, ở khu nay gọi là Chợ Cũ. Câu chuyện vì sao một khu không có chợ lại mang tên Chợ Cũ có trong bài khu Chợ Cũ đường Hàm Nghi.
Đi buổi sáng thì đây là chỗ hợp để ăn sáng. Người nghe vừa ăn vừa nghe chuyện thì nhớ lâu hơn hẳn đứng giữa nắng.
Ở điểm này có thể hỏi nhóm: “Mọi người thử đoán xem vì sao chợ cũ lại nằm sát sông như vậy?” Câu trả lời sẽ được giải ở điểm cuối.
Điểm 7: bến Bạch Đằng, nơi câu chuyện bắt đầu
Ra tới bờ sông, để mọi người đứng lặng một chút nhìn ra dòng nước. Rồi kể đoạn đầu tiên của câu chuyện: thời nhà Nguyễn, có một tòa thành lớn ở vùng đất cao phía bắc khu trung tâm bây giờ, gọi là thành Gia Định. Dưới chân thành, trên bờ sông, có một cái bến cho ghe thuyền cập vào. Chợ họp ngay trên bến. “Bến của thành” — Bến Thành.
Kể tiếp rằng thành đã bị phá từ thế kỷ 19, bến cũ cũng không còn, chợ dời vào trong hai lần, và cái tên đi theo chợ. Đây là lúc trả lời câu hỏi ở điểm 6: chợ xưa nằm sát sông vì hàng hóa đến bằng ghe. Câu chuyện khép lại đúng chỗ nó mở ra.
Kết thúc ở đây có một cái lợi nữa: bờ sông thoáng, có chỗ ngồi, người nghe có thời gian hỏi lại. Đó thường là lúc những câu hỏi hay nhất xuất hiện.
Nếu đi với trẻ nhỏ, dặn kỹ không leo lan can, không chạy sát mép bờ. Bờ sông là chỗ đẹp nhất của vòng đi nhưng cũng là chỗ cần để mắt nhất.
Chuẩn bị trước khi dẫn một nhóm
Năm việc nên làm một hai ngày trước, tốn ít thời gian mà đỡ rất nhiều lúng túng:
- Tự đi thử một lượt. Xem vỉa hè nào đang rào, chỗ băng qua đường nào an toàn, đền có mở cửa không. Đi đúng giờ trong ngày mà mình định dẫn.
- Chọn ba mốc thời gian, không hơn. Gợi ý: thời nhà Nguyễn, năm 1914, cuối năm 2024. Mọi chi tiết khác kể bằng “khoảng”, “trước”, “sau”.
- Chuẩn bị một hai bức ảnh cũ. Ảnh chợ hoặc ga xe lửa thời Pháp, lấy từ nguồn có ghi xuất xứ. Đưa người nghe xem ngay tại chỗ là cách kể mạnh nhất.
- Dặn trang phục và đồ mang theo. Giày đi bộ, nón, nước, khăn choàng cho đền, áo mưa mỏng mùa mưa. Đồ quý cất trong túi trước ngực.
- Hẹn điểm tập trung nếu lạc. Dưới tháp đồng hồ cửa Nam là chỗ dễ tìm nhất. Chụp sẵn ảnh điểm hẹn gửi cả nhóm.
Nhóm đông trên mười người nên có thêm một người phụ đi cuối, nhất là ở những đoạn băng qua đường quanh bùng binh.
Đổi cách kể theo người nghe
Trẻ em dưới 10 tuổi. Biến mỗi điểm thành một câu đố: “tìm cái đồng hồ to nhất”, “đếm xem chợ có mấy cửa”, “đoán xem ngày xưa ở đây là gì”. Bỏ hết năm tháng trừ năm 1914.
Học sinh cấp hai, cấp ba. Cho các em ghi chú ba thứ đổi và ba thứ không đổi sau một thế kỷ. Bài tập này hiệu quả hơn bắt các em chép năm tháng.
Khách nước ngoài. Dùng chữ “central market” cho dễ hiểu, nhưng nói rõ người Việt gọi là Bến Thành và giải nghĩa hai chữ. Khách thích nghe nghĩa của tên gọi hơn nghe niên biểu.
Người lớn tuổi từng sống ở Sài Gòn. Để họ kể. Hỏi “hồi đó cô chú đi chợ bằng gì”, rồi nghe. Họ là người dẫn đường tốt hơn mình.
Nhóm thích chụp ảnh. Chọn giờ sáng sớm, dừng lâu ở tháp đồng hồ, cổng đền nhìn từ bên kia đường và bờ sông. Nhắc không xuống lòng đường lấy góc.
Người đi một mình. In hay lưu sẵn lịch trình, đi chậm, ngồi nghỉ ở công viên và bờ sông. Đi một mình thì có thể ghé đền vào giờ vắng, yên hơn.
Người khuyết tật vận động, xe đẩy em bé. Một số đoạn vỉa hè có bậc, có xe đỗ. Nên bỏ đoạn Chợ Cũ nếu vỉa hè chật, đi thẳng ra sông theo đường lớn.
Nhóm vội. Chỉ giữ 3 điểm: tháp đồng hồ, công viên 23/9, bờ sông. Ba điểm vẫn đủ kể trọn tên gọi, chợ mới và nhà ga.
Ngày mưa, ngày nắng gắt, ngày lễ: đổi lộ trình ra sao?
Mưa rào mùa mưa. Mưa Sài Gòn thường đến nhanh và tạnh nhanh vào buổi chiều. Gặp mưa thì vào trong chợ trú, tranh thủ kể phần mái thông gió.
Mưa kéo dài. Rút gọn còn điểm 1, 2 và 5, kể phần còn lại trong một quán nước có mái. Không đi bờ sông khi mưa to, gió mạnh.
Trưa nắng gắt. Tránh khung giờ giữa trưa. Nếu bắt buộc, đi theo bóng cây dọc công viên 23/9 và nghỉ lâu trong chợ.
Ngày lễ, cuối tuần đông. Quanh chợ và ga metro rất đông. Đoàn có trẻ em nên chọn sáng sớm ngày thường, hoặc chia nhóm nhỏ.
Dịp Tết. Lịch buôn bán của chợ và giờ mở đền có thể khác ngày thường. Hỏi trước, đừng dẫn khách tới mà gặp cửa đóng.
Đền có lễ lớn. Đổi sang kể ở bên kia đường hoặc bỏ điểm này. Đừng dẫn đoàn chen vào.
Công trình rào chắn. Khu trung tâm hay có đoạn vỉa hè đang sửa. Mang theo phương án đi vòng, đừng dắt cả nhóm xuống lòng đường.
Buổi tối. Vòng lịch sử hợp nhất vào ban ngày. Buổi tối thì đổi sang chợ đêm và bờ sông, ít kể chuyện, nhiều đi dạo.
Những câu hay kể sai và cách nói lại cho đúng
“Chợ Bến Thành ba trăm năm tuổi.” Nói lại: tên chợ có từ thời nhà Nguyễn, ngôi chợ đang đứng khánh thành năm 1914.
“Ngày xưa sông chảy ngay chỗ chợ.” Không đúng. Chỗ chợ là vùng trũng ngập nước, còn sông nằm ở phía bến Bạch Đằng.
“Thành Gia Định còn dấu tích, đi xem được.” Thành bị phá từ thế kỷ 19, trên mặt đất gần như không còn gì để xem.
“Ga Sài Gòn ở trước chợ.” Phải nói là ga cũ. Ga Sài Gòn bây giờ ở Hòa Hưng.
“Đền Bà Mariamman chỉ dành cho người Ấn.” Nhiều người Việt, người Hoa cũng tới thờ cúng; khách tham quan được vào nếu giữ đúng phép.
Gán năm tháng cụ thể cho từng đời chợ trước 1914. Các tài liệu không khớp nhau. Nói “những năm 1860 – 1870” cho đời chợ thời Pháp là an toàn.
Dùng ảnh “Sài Gòn xưa” không rõ nguồn. Nhiều ảnh trên mạng ghi sai năm, thậm chí sai cả nơi chụp. Ảnh có tháp đồng hồ thì chắc chắn chụp sau 1914.
Kể chuyện “nghe nói” như sự thật. Chuyện truyền miệng hay thì cứ kể, nhưng mở đầu bằng “có người kể rằng”.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Dẫn khách có thu tiền. Hành nghề hướng dẫn du lịch có thu phí cần thẻ hướng dẫn viên theo quy định. Muốn làm nghề thì hỏi Sở Du lịch hoặc doanh nghiệp lữ hành có giấy phép.
Viết tài liệu thuyết minh để in, đăng chính thức. Nên nhờ người nghiên cứu lịch sử địa phương hoặc bảo tàng đọc lại, nhất là phần năm tháng.
Gặp câu hỏi về tôn giáo trong đền. Đừng tự giải thích nghi lễ. Hỏi người trông coi đền hoặc tín đồ, họ thường sẵn lòng nếu được hỏi lịch sự.
Dẫn đoàn học sinh đông. Nhà trường nên có phương án an toàn, xin phép phụ huynh, và nếu cần thì thông báo ban quản lý chợ khi đoàn vào chợ.
Muốn dùng ảnh tư liệu. Ảnh của bảo tàng, lưu trữ có quy định sử dụng riêng. Hỏi đơn vị giữ ảnh trước khi in hay đăng.
Chuyện liên quan tới một gia đình, một dòng họ cụ thể. Chỉ kể khi có sự đồng ý của người trong cuộc. Chuyện riêng của người khác không phải chất liệu thuyết minh.
Có người bị say nắng, té ngã. Dừng vòng đi, đưa vào chỗ mát, gọi cấp cứu nếu có dấu hiệu nặng. Không cố đi tiếp cho xong lịch trình.
Cần địa chỉ hành chính mới. Sau sắp xếp năm 2025, tên và ranh giới phường đã đổi. Tra trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi UBND phường.
Câu hỏi thường gặp
Đi bộ một vòng lịch sử quanh chợ Bến Thành mất bao lâu?
Vòng đầy đủ 7 điểm mất khoảng 90 phút nếu đi thong thả. Nhóm vội có thể rút còn 3 điểm trong 45 phút: tháp đồng hồ, công viên 23/9 và bến Bạch Đằng.
Nên bắt đầu vòng đi bộ ở đâu?
Bắt đầu ở ga metro Bến Thành trước cửa Nam là thuận nhất, đi tàu tới là xuống ngay điểm xuất phát. Kết thúc ở bến Bạch Đằng, chỗ thoáng để nghỉ chân.
Dẫn trẻ nhỏ đi vòng lịch sử chợ Bến Thành có ổn không?
Ổn nếu đi sáng sớm, rút gọn lộ trình và biến mỗi điểm thành trò chơi tìm kiếm. Cần một người lớn đi cuối nhóm và để mắt kỹ ở bùng binh, bờ sông.
Khách nước ngoài có vào đền Bà Mariamman được không?
Được, nếu ăn mặc kín đáo, cởi giày khi được yêu cầu và giữ yên lặng. Nên hỏi trước khi chụp ảnh và tránh lúc đền đang có lễ đông người.
Tự dẫn bạn bè đi có cần thẻ hướng dẫn viên không?
Dẫn bạn bè, người nhà không thu tiền thì không phải hành nghề. Còn nhận tiền để dẫn khách thì cần đáp ứng quy định về hướng dẫn viên, nên hỏi Sở Du lịch.
Trời mưa thì vòng đi bộ có còn đi được không?
Mưa Sài Gòn thường đến nhanh và tạnh nhanh, có thể trú trong chợ rồi đi tiếp. Mưa to kéo dài thì nên rút gọn, bỏ đoạn bờ sông.
