Quanh chợ Bến Thành chưa bao giờ chỉ có một kiểu người. Có người Việt buôn bằng ghe từ thời chợ còn ở bến sông, thương nhân Hoa, cộng đồng người Ấn và người Hồi giáo thời Pháp, rồi những lớp người từ khắp các miền lên lập nghiệp qua từng biến động. Dấu vết của họ còn trong các đền thờ, trong nghề buôn, trong giọng nói của tiểu thương hôm nay.
Bài này không phải công trình dân tộc học. Nó là những gì người đi bộ quanh chợ có thể nhìn thấy và hỏi han, kèm lời nhắc về chỗ nào nên tìm hiểu kỹ hơn trước khi kể lại cho người khác.
Người buôn ghe và thương nhân Hoa thời chợ còn ở bến
Khi chợ còn nằm dưới chân thành, người buôn là dân miệt vườn chở hàng bằng ghe, là lính và gia đình người làm trong thành, là thợ thủ công quanh bến. Họ không để lại công trình gì, nhưng để lại thói quen gọi tên nơi chốn theo bến, theo chợ, và cái nhịp buôn bán theo con nước mà dân Sài Gòn cũ còn nhớ.
Thương nhân người Hoa có mặt ở vùng Sài Gòn – Chợ Lớn từ rất sớm, giữ phần lớn đường dây lúa gạo và hàng hóa đường dài. Trung tâm sinh hoạt của họ là Chợ Lớn, nhưng ở khu Bến Thành, các tiệm buôn, tiệm ăn, tiệm thuốc của người Hoa cũng là một phần quen thuộc, nhất là quanh khu Chợ Cũ.
Dấu vết dễ thấy nhất bây giờ là trong món ăn và cách buôn: hàng ăn sáng kiểu Hoa ở Chợ Cũ, các tiệm đồ khô, thói quen tính toán nhanh, giữ khách quen nhiều đời. Muốn tìm hiểu đời sống người Hoa thật sâu thì nên sang khu Chợ Lớn, vì đó mới là nơi họ dựng hội quán, trường học, chùa miếu.
Một điều nên tránh khi kể: gộp mọi người Hoa thành một khối. Họ đến từ nhiều vùng, nói nhiều thứ tiếng khác nhau, có bang hội riêng. Người kể không chắc thì nói chung là “cộng đồng người Hoa”, đừng gán bừa một nhóm cụ thể.
Cộng đồng Ấn và người Hồi giáo: đền, thánh đường ngay sát chợ
Thời Pháp, một cộng đồng người Ấn, phần lớn từ miền Nam Ấn Độ, sang Sài Gòn làm ăn, nhiều người buôn vải, đổi tiền, cho vay. Dân Sài Gòn xưa hay gọi chung người Ấn là “Chà Và”, một cách gọi dân gian cũ mà ngày nay nên dùng cẩn thận vì có người thấy nó không lịch sự.
Dấu tích rõ nhất là đền Bà Mariamman trên đường Trương Định, chỉ cách chợ Bến Thành một đoạn đi bộ. Cổng đền có tháp nhiều tầng với tượng màu sặc sỡ, rất dễ nhận ra. Điều thú vị là đền không chỉ có người gốc Ấn tới lễ: nhiều người Việt, người Hoa quanh vùng cũng tới thắp nhang, cầu may, coi Bà như một vị thần của khu phố.
Ở khu Đồng Khởi gần đó còn có thánh đường Hồi giáo trên đường Đông Du, một công trình nhỏ, yên tĩnh giữa phố đông, gắn với những người Hồi giáo gốc Ấn và các cộng đồng Hồi giáo sau này. Ngoài ra trong khu trung tâm còn vài ngôi đền Ấn giáo khác, nhỏ và ít người biết hơn.
Cộng đồng Ấn ở Sài Gòn hiện nhỏ hơn nhiều so với thời trước, phần lớn đã rời đi qua các biến động giữa thế kỷ 20. Các đền, thánh đường vẫn được người trong cộng đồng và tín đồ chăm sóc. Đến thăm là đến một nơi thờ tự đang sống, không phải một điểm tham quan.
Những người làm nên một ngày chợ mà ít ai để ý
Tiểu thương nhiều đời. Không ít sạp truyền từ mẹ sang con, có nhà đã bán ở chợ qua ba thế hệ. Họ nhớ chợ trước và sau mỗi đợt sửa, trước và sau metro.
Người khuân vác. Sáng sớm, trước giờ chợ mở, hàng được chuyển vào bằng xe đẩy, bằng vai. Nghề này nặng, giờ giấc thất thường, và gần như không ai chụp ảnh họ.
Người giữ xe, bảo vệ. Họ biết mọi lối tắt quanh chợ, biết giờ nào đông, xe nào hay đậu sai chỗ. Hỏi đường họ thường nhanh hơn hỏi điện thoại.
Người dọn vệ sinh. Làm việc lúc chợ đóng cửa và lúc chợ đêm tan. Một khu chợ hàng nghìn người qua lại mỗi ngày sạch được là nhờ họ.
Khách sỉ từ các tỉnh. Một phần hàng hóa ở chợ đi về các tỉnh, đặc biệt là vải và đồ khô. Khách sỉ đến sớm, mua nhanh, không trả giá kiểu khách lẻ.
Người bán dạo quanh chợ. Bán vé số, bán trái cây, bán nước quanh các cửa. Nhiều người là dân các tỉnh lên, ở trọ xa, đi bộ hay đi buýt vào trung tâm mỗi ngày.
Hướng dẫn viên và tài xế. Gần như tour nào cũng ghé chợ, nên lớp người này quen mặt tiểu thương. Mối quan hệ giữa họ đôi khi ảnh hưởng tới chuyện khách được dẫn vào sạp nào.
Người già trong khu phố. Những cư dân sống quanh chợ hàng chục năm là kho chuyện sống. Muốn nghe kể, hãy ngồi uống ly cà phê vỉa hè, đừng chìa máy ghi âm ngay câu đầu.
Sau năm 1954, 1975 và những người từ các miền tới
Mỗi biến động lớn của đất nước lại đưa một lớp người mới về Sài Gòn. Sau năm 1954, nhiều gia đình từ miền Bắc vào Nam, một số bám trụ khu trung tâm và mang theo món ăn, giọng nói, nghề buôn của mình. Sau năm 1975, có những gia đình ra đi, có những người khác tới; nhiều sạp đổi chủ, nhiều nghề thay hình.
Từ những năm đổi mới, dòng người từ miền Tây, miền Trung lên thành phố kiếm sống không lúc nào dứt. Họ làm thuê cho sạp, mở sạp nhỏ, bán dạo, chạy xe. Đi một vòng chợ Bến Thành hôm nay sẽ nghe đủ giọng: giọng Sài Gòn nhẹ, giọng miền Tây ngọt, giọng Quảng, giọng Bắc.
Cái hay của chợ là nó trộn tất cả vào một nhịp chung. Người mới tới học cách mời khách, cách giữ sạp, cách cư xử với hàng xóm sạp bên. Sau vài năm, họ thành “người Bến Thành” lúc nào không hay.
Khi kể về những lớp người này, nên kể bằng chuyện cụ thể của từng người mình đã gặp, có sự đồng ý của họ, hơn là khái quát cả một vùng miền. Khái quát vùng miền là chỗ dễ gây tổn thương nhất.
Thăm các nơi thờ tự quanh chợ cho đúng phép
Ăn mặc kín đáo. Không mặc quần quá ngắn, áo hở vai khi vào đền hay thánh đường. Mang theo một chiếc khăn choàng là tiện nhất.
Cởi giày dép khi được yêu cầu. Nhiều nơi thờ tự gốc Ấn và Hồi giáo yêu cầu bỏ giày ở cửa. Nhìn người đi trước và làm theo.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Có nơi cho chụp khu ngoài nhưng không cho chụp gian thờ chính hoặc người đang hành lễ.
Tránh giờ lễ chính. Đến giờ cầu nguyện hay hành lễ đông người thì đứng lùi lại, đừng chen vào chụp. Thánh đường Hồi giáo thường đông nhất vào trưa thứ Sáu.
Giữ yên lặng. Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại. Không ăn uống trong khuôn viên.
Đừng tự ý chạm vào đồ thờ. Tượng, đèn, vật phẩm đặt trên bàn thờ là của tín đồ dâng cúng.
Không mua bán vật phẩm theo lời mời ngoài cổng. Muốn dâng lễ thì hỏi người trông coi bên trong, tránh các lời mời mua giá cao ở ngoài.
Đi nhóm nhỏ. Đoàn đông nên chia nhóm, mỗi lần vào vài người, để không làm ngợp không gian nhỏ của nơi thờ tự.
Câu hỏi thường gặp
Đền Bà Mariamman cách chợ Bến Thành bao xa?
Đền nằm trên đường Trương Định, chỉ cách chợ Bến Thành một đoạn đi bộ ngắn. Cổng đền có tháp nhiều tầng với tượng màu nên rất dễ nhận ra từ ngoài đường.
Người Việt có đến thờ ở đền Bà Mariamman không?
Có. Ngoài người gốc Ấn, nhiều người Việt và người Hoa quanh vùng cũng tới thắp nhang cầu may. Khách đến thăm nên ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng.
Vì sao ở trung tâm Sài Gòn có nhiều dấu tích người Ấn?
Thời Pháp, một cộng đồng người Ấn sang làm ăn ở Sài Gòn, nhiều người buôn vải, đổi tiền, cho vay quanh khu trung tâm. Họ dựng đền thờ, thánh đường gần nơi mình sống và làm việc.
Người Hoa ở khu Bến Thành sống ở đâu?
Trung tâm sinh hoạt của người Hoa là khu Chợ Lớn. Ở quanh chợ Bến Thành, dấu vết của họ chủ yếu là tiệm buôn, hàng ăn, nhất là ở khu Chợ Cũ.
Gọi người Ấn là “Chà Và” có được không?
Đây là cách gọi dân gian cũ ở Nam Bộ. Ngày nay nhiều người thấy nó thiếu lịch sự, nên khi nói chuyện hay viết nên dùng “người Ấn” hoặc “người gốc Ấn”.
Muốn nghe tiểu thương lâu năm kể chuyện chợ thì làm sao?
Nên mua hàng hoặc ngồi uống nước gần sạp vào lúc vắng khách, hỏi chuyện tự nhiên. Muốn ghi âm, chụp ảnh hay đăng lại thì phải xin phép rõ ràng.
