Khu đất dài đối diện chợ Bến Thành, nay là công viên 23/9 và đầu mối xe buýt, từng là ga xe lửa Sài Gòn. Ga được dời về khu Hòa Hưng vào đầu thập niên 1980, đất ga cũ chuyển thành công viên. Vì thế chợ và ga từng đứng sát nhau suốt gần bảy mươi năm, và chuyện đó giải thích nhiều điều về khu trung tâm bây giờ.
Người đi bộ trong công viên hôm nay khó hình dung đường ray, sân ga, đoàn tàu hơi nước. Nhưng hình dạng dài và hẹp của công viên, hướng chạy của nó, khoảng cách tới chợ, tất cả vẫn là dấu vết của một nhà ga. Bài này kể lại để lần sau đi qua, mình biết mình đang bước trên cái gì.
Vì sao ga xe lửa đặt ngay trước cửa chợ?
Cuối thế kỷ 19, người Pháp làm tuyến đường sắt đầu tiên ở Nam Kỳ, nối Sài Gòn với Mỹ Tho, đưa lúa gạo và hàng hóa miền Tây về trung tâm nhanh hơn đường ghe. Nhà ga đầu mối được đặt ở khu đất phía trong, gần vùng trũng mà sau này thành chỗ xây chợ Bến Thành.
Khi chợ Bến Thành mới khánh thành năm 1914, nó nằm đúng chỗ đối diện ga. Đây không phải trùng hợp: hàng xuống tàu là vào chợ, khách xuống ga là vào phố. Chợ và ga bổ trợ nhau như hai nửa của một bến cảng trên cạn.
Quanh ga hình thành cả một hệ sinh hoạt: phu khuân vác, xe kéo, xe thổ mộ, hàng ăn cho khách đi tàu, nhà trọ bình dân. Những dãy phố phía sau công viên bây giờ, khu Phạm Ngũ Lão, Bùi Viện, mang trong mình cái gen “khu phố gần ga” đó: phòng trọ rẻ, hàng ăn mở khuya, người đi người đến không ngớt.
Đầu thế kỷ 20, khu trung tâm còn có các tuyến tàu điện, xe lửa nội ô nối với Chợ Lớn và các vùng ven. Những tuyến này dần bị dỡ bỏ ở giữa thế kỷ khi ô tô, xe buýt, xe máy lên ngôi. Chi tiết từng tuyến chạy đường nào, năm nào ngừng được các nhà nghiên cứu kể khác nhau, nên khi dẫn lại nên ghi rõ nguồn.
Ga dời đi, công viên ra đời
Đô thị lớn lên, nhà ga giữa lòng trung tâm trở thành nút thắt: tàu chạy cắt ngang phố, sân ga không còn chỗ mở rộng, tiếng ồn và bụi khói ngay cạnh chợ. Đầu thập niên 1980, ga đầu mối được dời về khu Hòa Hưng, nơi ga Sài Gòn đang hoạt động hôm nay.
Đất ga cũ để lại một dải dài và hẹp. Thành phố biến nó thành công viên mang tên 23/9, ngày Nam Bộ kháng chiến năm 1945. Một phần diện tích dành cho đầu mối xe buýt, phần còn lại là cây xanh, lối đi, sân tập thể dục.
Nhìn bản đồ sẽ thấy công viên chạy song song với đường Phạm Ngũ Lão và Lê Lai, kéo dài từ gần chợ Bến Thành về phía tây. Hình dạng đó chính là hình dạng của sân ga và bãi đường ray xưa. Ít công viên nào ở Sài Gòn có dáng “thẳng tắp như đường ray” như vậy.
Ga Hòa Hưng hiện nay vẫn mang tên ga Sài Gòn. Vì thế khi đọc tài liệu cũ, gặp chữ “ga Sài Gòn” phải xem thời điểm: trước đầu thập niên 1980 là nhà ga trước chợ Bến Thành, sau đó là nhà ga ở Hòa Hưng.
Đi bộ trong công viên 23/9: còn đọc được gì?
Hình dáng dài và thẳng. Đi dọc công viên sẽ thấy nó hẹp mà rất dài, không giống công viên vuông vắn kiểu Tao Đàn. Đó là dấu vết rõ nhất của bãi ga.
Đầu mối xe buýt. Chức năng “đưa người tới và đi” của nhà ga vẫn còn, chỉ là đổi từ tàu sang buýt. Buổi chiều tan tầm khu này đông người chờ xe.
Khu phố trọ phía sau. Phạm Ngũ Lão, Bùi Viện thành khu phố Tây với nhà nghỉ, quán bar. Tính chất phố của người đi đường vẫn giữ, chỉ là khách đổi từ người đi tàu sang khách ba lô.
Cây xanh trồng sau. Phần lớn cây trong công viên được trồng sau khi ga dời, nên không cổ thụ bằng công viên Tao Đàn hay đường Lê Duẩn.
Sân tập buổi sáng. Sáng sớm có các nhóm tập dưỡng sinh, khiêu vũ, đá cầu. Đây là lúc công viên đẹp và yên nhất.
Buổi tối nên cẩn thận. Những đoạn ít đèn, ít người qua lại không phải chỗ để đi một mình khuya, nhất là khi mang đồ đạc có giá trị.
Hướng nhìn về chợ. Đứng ở đầu công viên gần chợ, nhìn về tháp đồng hồ, có thể hình dung khách bước ra từ ga, băng qua khoảng sân là tới cửa chợ.
Thay đổi theo các dự án. Công viên đã qua nhiều lần sửa sang, có những đoạn rào chắn cho công trình. Mỗi lần đến có thể thấy khác lần trước.
“Ga Sài Gòn” trong tài liệu: đang nói về nhà ga nào?
Chỉ cần nhìn mốc thời gian là phân biệt được. Bảng dưới giúp đọc đúng các bài báo, hồi ký, ảnh cũ.
| Mốc thời gian | Nhà ga được nói tới | Vị trí |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thập niên 1980 | Ga đầu mối cũ | Đối diện chợ Bến Thành, nay là công viên 23/9 |
| Từ đầu thập niên 1980 tới nay | Ga Sài Gòn hiện hành | Khu Hòa Hưng, ngoài khu trung tâm |
| Từ cuối năm 2024 | Ga metro Bến Thành (không phải ga xe lửa) | Ngầm dưới khu trước chợ Bến Thành |
Ga metro Bến Thành không phải ga xe lửa quốc gia, nhưng nó trả lại cho khu chợ đúng vai trò cũ: chỗ người từ nơi xa đổ về trung tâm.
Kể chuyện nhà ga cũ cho đúng
Không nói “ga Sài Gòn nằm trước chợ”. Câu đó đúng với quá khứ, sai với hiện tại. Thêm chữ “cũ” hoặc mốc thời gian.
Không đoán vị trí đường ray. Muốn chỉ chính xác thì cần bản đồ cũ có tỷ lệ. Đứng giữa công viên chỉ nên nói chung là “bãi ga nằm ở dải đất này”.
Tránh nói chắc năm ngừng các tuyến tàu điện. Nguồn kể không khớp nhau. Nói “giữa thế kỷ 20” an toàn hơn.
Phân biệt xe lửa và tàu điện. Xe lửa đi đường dài như Mỹ Tho; tàu điện, xe lửa nội ô chạy trong đô thị. Hai thứ hay bị gộp làm một.
Nhắc ý nghĩa tên 23/9. Tên công viên gắn với ngày Nam Bộ kháng chiến năm 1945, không liên quan tới nhà ga.
Liên hệ với metro. Khách trẻ thích nghe chuyện “trăm năm sau, tàu lại về trước chợ”, lần này đi dưới đất.
Dẫn đúng chỗ đứng. Đứng ở góc công viên gần bùng binh, quay lưng vào phố Phạm Ngũ Lão, nhìn về chợ là góc dễ kể nhất.
Không hứa “còn dấu tích nhà ga”. Công trình ga cũ không còn để tham quan. Thứ còn là hình dạng đất và chức năng giao thông.
Câu hỏi thường gặp
Công viên 23/9 trước đây là gì?
Phần lớn khu đất này từng là ga xe lửa Sài Gòn và bãi đường ray, nằm đối diện chợ Bến Thành. Sau khi ga dời đi đầu thập niên 1980, đất được chuyển thành công viên và đầu mối xe buýt.
Ga Sài Gòn dời về Hòa Hưng khi nào?
Nhà ga đầu mối được dời về khu Hòa Hưng vào đầu thập niên 1980. Nhà ga ở Hòa Hưng hiện nay vẫn mang tên ga Sài Gòn.
Vì sao công viên 23/9 dài và hẹp?
Vì nó nằm trên dải đất của sân ga và bãi đường ray xưa. Hình dạng chạy song song với đường Phạm Ngũ Lão là dấu vết rõ nhất của nhà ga cũ.
Sài Gòn xưa có tàu điện không?
Có. Đầu thế kỷ 20, khu trung tâm có các tuyến tàu điện và xe lửa nội ô nối với Chợ Lớn và vùng ven. Các tuyến này dần bị dỡ bỏ vào giữa thế kỷ.
Tên công viên 23/9 có ý nghĩa gì?
Tên công viên gắn với ngày 23/9/1945, ngày Nam Bộ kháng chiến. Nó không liên quan tới lịch sử nhà ga trên khu đất này.
Đi bộ công viên 23/9 vào giờ nào đẹp?
Sáng sớm là lúc mát và yên nhất, có các nhóm tập thể dục. Buổi tối nên đi những đoạn sáng đèn, đông người và giữ kỹ đồ đạc.
