Ngày của một tiểu thương chợ Bến Thành bắt đầu trước khi chợ mở và kết thúc sau khi khách về: nhận hàng, mở sạp, chờ khách mở hàng, bán cho khách sỉ, khách lẻ, khách du lịch, ăn trưa ngay tại sạp, dọn hàng, rồi buổi tối trả lời tin nhắn của khách mua qua mạng. Bài này ghép từ nhịp chung mà nhiều người bán trong chợ đều trải qua, không phải chân dung của một người cụ thể.
Biết người bán sống thế nào giúp người mua cư xử dễ thương hơn: hiểu vì sao sáng sớm họ kiêng khách hỏi giá mà không mua, vì sao giờ trưa họ ăn vội, vì sao họ quý khách quen đến vậy.
Trước giờ chợ mở: hàng về, sạp mở
Khi khách du lịch còn ngủ, các lối đi trong chợ đã có tiếng xe đẩy. Hàng được giao tới từ nhà cung cấp, từ xưởng may, từ các mối quen ở tỉnh. Người khuân vác chuyển từng kiện vào, tiểu thương kiểm số lượng, ký nhận, sắp lên kệ.
Mở sạp là cả một việc: tháo bạt, treo hàng, xếp lại những gì bị xô lệch hôm trước, lau bụi. Sạp quần áo phải treo móc, sạp đồ khô phải bày khay, sạp vải phải sắp súc. Một sạp nhỏ có thể mất cả tiếng đồng hồ để sẵn sàng đón khách.
Nhiều sạp có bàn thờ thần tài nhỏ ở góc. Thắp nhang, khấn vài câu cầu buôn may bán đắt là việc đầu ngày của không ít người. Người mua đi ngang thì cứ đi, không cần dừng lại nhìn.
Đây cũng là giờ mà khách sỉ, người mua lấy hàng về bán lại, hay tới. Họ mua nhanh, ít trả giá kiểu khách lẻ, quen mặt người bán, và là nguồn thu ổn định với nhiều sạp vải, đồ khô.
“Mở hàng” và những điều kiêng của người buôn
Khách mở hàng là khách đầu tiên trong ngày. Người buôn tin rằng khách mở hàng ảnh hưởng tới vận buôn bán cả ngày. Khách mở hàng vui vẻ, mua gọn là điềm tốt.
Kiêng hỏi giá rồi không mua lúc sáng sớm. Đây là điều người bán ngại nhất. Nếu chưa chắc mua, sáng sớm nên chỉ xem, đừng hỏi giá kỹ rồi bỏ đi.
Vẩy tiền mở hàng. Nhận tiền của khách đầu tiên, có người cầm tờ tiền vẩy nhẹ lên hàng hóa, cầu buôn may. Thấy cảnh đó thì hiểu là mình vừa mở hàng cho họ.
Bớt giá cho khách mở hàng. Có người sẵn lòng bán giá mềm cho khách đầu tiên để “lấy hên”. Không phải ai cũng vậy, nhưng sáng sớm thường dễ thương lượng nhẹ nhàng.
Kiêng cãi cọ đầu ngày. Một cuộc trả giá căng thẳng lúc mở hàng làm người bán buồn cả buổi.
Quý khách quen. Khách quay lại nhiều lần được nhớ mặt, được giữ hàng, được giá tốt. Với tiểu thương, khách quen là tài sản.
Kiêng quét rác ra cửa sạp đầu ngày. Một số người tin quét ra là quét lộc đi. Đó là tín ngưỡng dân gian, người mua chỉ cần biết để tôn trọng.
Tôn trọng chứ không cần làm theo. Khách không phải tin những điều này, chỉ cần không làm điều khiến người bán khó chịu vào lúc đầu ngày.
Giữa ngày: tiếp đủ kiểu khách, nói đủ thứ tiếng
Từ giữa buổi sáng, khách du lịch tới đông dần. Khách đoàn đi theo hướng dẫn viên, khách lẻ cầm điện thoại xem bản đồ, khách trong nước từ các tỉnh lên chơi. Mỗi kiểu khách cần một cách mời, một cách nói giá khác nhau.
Nhiều tiểu thương nói được tiếng Anh đủ để bán hàng: chào, nói giá, mời thử, trả giá. Có người học thêm vài câu tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Nhật theo dòng khách mỗi thời kỳ. Phần lớn học bằng tai, ngay tại sạp, không qua trường lớp nào. Máy tính cầm tay là công cụ thông dịch quen thuộc: bấm số đưa khách xem, khách bấm lại số mình muốn trả.
Giờ trưa là lúc nóng nhất trong chợ, khách thưa đi. Người bán ăn cơm hộp ngay tại sạp, vừa ăn vừa trông hàng. Có người tranh thủ chợp mắt trên ghế nhựa, nhờ sạp bên trông giúp. Khách tới lúc này nên kiên nhẫn đợi họ ăn xong vài miếng.
Quan hệ giữa các sạp cạnh nhau rất đặc biệt. Họ vừa cạnh tranh vừa giúp nhau: trông sạp hộ, đổi tiền lẻ, chỉ khách sang sạp bên khi mình hết hàng. Người mua tinh ý sẽ thấy một khu chợ là một xóm nhỏ.
Buổi chiều, đóng sạp, và việc chưa xong khi về nhà
Chiều là giờ khách nội địa. Người đi làm tan sớm, khách tỉnh ghé mua trước khi về. Không khí khác buổi sáng, ít khách đoàn hơn.
Dọn hàng mất nhiều thời gian. Gỡ hàng treo, phủ bạt, kiểm đồ. Ai ở lại bán tới phút cuối thì về muộn hơn hẳn giờ chợ đóng.
Tính sổ cuối ngày. Nhiều người vẫn ghi sổ tay, bên cạnh tin nhắn chuyển khoản trong điện thoại.
Bán qua mạng buổi tối. Từ sau dịch, nhiều sạp có trang bán hàng trên mạng xã hội. Tối về trả lời tin nhắn, chụp hàng, hẹn giao.
Lấy hàng cho ngày mai. Gọi mối quen, đặt thêm mẫu mới, đặc biệt trước mùa lễ, Tết.
Chợ đêm là một lớp người khác. Nhiều người bán chợ đêm không phải tiểu thương chợ ngày. Họ dựng quầy khi người chợ ngày vừa dọn xong.
Mùa thấp điểm. Có những tháng khách ít, chi phí vẫn phải trả. Đây là nỗi lo thường trực mà người mua ít thấy.
Nghề nối nghề. Không ít sạp có con cháu phụ bán sau giờ học, rồi một ngày tiếp quản. Cũng có sạp không ai nối nghiệp và sang tay.
Làm khách dễ thương của tiểu thương: năm việc nhỏ
Người bán nhớ lâu những khách làm đúng mấy điều này:
- Chào trước khi hỏi. Một câu chào làm cả cuộc mua bán dễ chịu.
- Không hỏi giá nếu không định mua, nhất là buổi sáng. Muốn xem thì cứ xem, hỏi giá khi đã thích thật.
- Đã chốt giá thì mua. Đây là phép lịch sự quan trọng nhất của chợ.
- Không bày bừa hàng. Xem xong gấp lại hoặc đặt lại chỗ cũ. Người bán mất nhiều thời gian xếp hàng hơn mình tưởng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh sạp và người bán. Nhiều người không ngại, nhưng được hỏi thì họ vui hơn.
Quay lại lần hai, người bán sẽ nhớ mình. Ở chợ, được nhớ mặt thường đáng giá hơn mọi mẹo trả giá.
Câu hỏi thường gặp
Mở hàng là gì?
Mở hàng là cuộc mua bán đầu tiên trong ngày của một sạp. Người buôn tin rằng khách mở hàng vui vẻ, mua gọn sẽ mang lại may mắn cho cả ngày.
Vì sao người bán ở chợ kiêng khách hỏi giá rồi không mua buổi sáng?
Vì theo tín ngưỡng buôn bán dân gian, khởi đầu không suôn sẻ dễ kéo theo một ngày ế ẩm. Khách chưa chắc mua thì sáng sớm nên chỉ xem.
Tiểu thương chợ Bến Thành có nói tiếng Anh không?
Nhiều người nói được tiếng Anh đủ để bán hàng, một số còn biết vài câu tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Nhật. Máy tính cầm tay thường được dùng để trao đổi giá.
Có thể mua hàng của sạp chợ Bến Thành qua mạng không?
Một số sạp có trang bán hàng trên mạng xã hội và nhận giao hàng. Hỏi trực tiếp người bán khi ghé sạp để lấy thông tin liên lạc.
Người bán chợ đêm có phải là tiểu thương chợ ngày không?
Không hẳn. Nhiều quầy chợ đêm là người bán riêng, dựng quầy khi chợ ngày đã đóng cửa.
Chụp ảnh tiểu thương trong chợ có cần xin phép không?
Nên xin phép, nhất là khi chụp cận cảnh người bán hoặc định đăng lên mạng. Phần lớn sẵn lòng nếu được hỏi lịch sự, nhất là khi mình vừa mua hàng.
