Nhiều người Sài Gòn lớn tuổi vẫn gọi những con đường trung tâm bằng tên cũ: Lê Lợi là Bonard, Đồng Khởi là Catinat hoặc Tự Do, Nguyễn Huệ là Charner. Gọi như vậy đâu phải vì quên tên mới: những cái tên đó giữ lại cả một lớp ký ức về đi phố, chợ hoa Tết, những rạp hát, thương xá đã không còn.
Nghe một ông cụ nói "hồi đó đi Bonard" là nghe được cả một Sài Gòn khác nằm chồng lên Sài Gòn hôm nay. Bài này giúp người trẻ và người mới đến hiểu những cái tên đó, và biết cách lắng nghe ký ức của người đi trước.
Vì sao người lớn tuổi vẫn gọi tên đường cũ?
Tên đường ở khu trung tâm Sài Gòn đã đổi qua nhiều giai đoạn lịch sử. Người lớn lên trong một giai đoạn nào thì quen với tên của giai đoạn đó, cũng như người ta quen gọi trường cũ, xóm cũ bằng cái tên thời mình đi học.
Tên cũ còn là cách gọi đúng ký ức. Khi một người nói "đi dạo Catinat", họ không chỉ nói về con đường mà về một thời: quần áo người ta mặc, quán cà phê người ta ngồi, cách người ta hẹn hò. Gọi bằng tên mới, ký ức đó như bị dịch sang một ngôn ngữ khác.
Ngày nay, thói quen này cũng được người trẻ yêu thích. Nhiều cửa hàng, quán cà phê, sách ảnh dùng lại những tên cũ để gợi không khí Sài Gòn xưa. Điều đó làm những cái tên như Catinat hay Bonard sống lại với một thế hệ chưa từng gọi chúng hằng ngày.
Với người mới đến, không cần thuộc hết. Chỉ cần biết vài tên chính để khi người lớn tuổi kể chuyện, mình hiểu họ đang nói về chỗ nào, và hỏi thêm được một câu đúng lúc.
Một số tên đường trung tâm và tên gọi cũ
Bảng này chỉ gồm những con đường lớn, tên cũ được nhiều nguồn nhắc tới. Tên đường ở Sài Gòn có lịch sử phức tạp, ai cần chính xác từng giai đoạn nên tra thêm tài liệu lưu trữ.
| Tên hiện nay | Tên gọi cũ hay được nhắc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lê Lợi | Bonard (thời Pháp) | Trục nối chợ Bến Thành với Nhà hát Thành phố |
| Đồng Khởi | Catinat (thời Pháp), Tự Do (trước 1975) | Con đường từ Nhà thờ Đức Bà xuống sông |
| Nguyễn Huệ | Charner (thời Pháp) | Nay là phố đi bộ, xưa từng là một con kênh được lấp |
| Lê Duẩn | Norodom (thời Pháp), Thống Nhất (trước 1975) | Đại lộ rộng chạy qua khu Nhà thờ Đức Bà |
| Hàm Nghi | Thời Pháp có tên khác, xưa cũng từng là kênh | Gần khu chợ, nay là trục đông xe |
Nếu một người lớn tuổi dùng tên khác với bảng này, đừng vội sửa họ. Có khi đó là tên của một giai đoạn ngắn, hoặc cách gọi riêng của một nhóm người, và câu chuyện đằng sau mới là phần đáng nghe.
Khi phố là kênh: dấu vết nước dưới mặt đường
Một điều nhiều người trẻ không biết: con phố đi bộ Nguyễn Huệ rộng thênh thang hôm nay xưa từng là một con kênh nối ra sông Sài Gòn. Thời Pháp, kênh được lấp lại để làm đại lộ. Hàm Nghi cũng có câu chuyện tương tự.
Đó là lý do khu trung tâm có những đại lộ rộng bất thường, chạy thẳng ra hướng sông. Hình dáng của con kênh cũ vẫn còn trong hình dáng của con đường. Đứng ở đầu Nguyễn Huệ nhìn về phía sông, có thể hình dung được thuyền bè từng đi vào tận đây.
Người Sài Gòn lớn tuổi đôi khi vẫn nói về những vùng trũng hay ngập trong thành phố bằng giọng của người biết chuyện: "chỗ đó hồi xưa là kênh mà". Câu nói đó không phải lúc nào cũng chính xác từng mét, nhưng nhắc rằng thành phố này được dựng lên trên một mạng lưới nước.
Ngày nay, dưới mặt đất trung tâm còn có cả tuyến metro ngầm. Cùng một mảnh đất, lớp này chồng lên lớp kia: kênh, đại lộ, phố đi bộ, đường tàu ngầm.
Ký ức đi phố của người Sài Gòn
"Đi phố" là một sinh hoạt riêng của người Sài Gòn xưa. Cuối tuần, người ta ăn mặc tươm tất, đi dạo dọc Lê Lợi, Đồng Khởi, Nguyễn Huệ, ghé hiệu sách, ăn kem, ngồi cà phê, xem phim. Không nhất thiết mua gì, chỉ đi cho biết phố có gì mới.
Nhiều người còn nhớ chợ hoa Tết trên Nguyễn Huệ, khi những chậu mai, chậu cúc bày dọc đại lộ những ngày cuối năm. Ngày nay đường hoa Nguyễn Huệ là một sự kiện lớn được tổ chức bài bản, nhưng với người lớn tuổi, ký ức về chợ hoa ngày trước vẫn có không khí riêng.
Có những công trình chỉ còn trong ký ức. Thương xá cũ ở góc Nguyễn Huệ – Lê Lợi, nơi bao thế hệ đi thang cuốn lần đầu, đã bị phá dỡ để nhường chỗ cho công trình mới. Một số rạp hát, rạp chiếu bóng, hiệu sách cũ cũng đã đổi chủ, đổi công năng.
Ký ức không phải lúc nào cũng chính xác, và người kể thường tô đẹp tuổi trẻ của mình. Nhưng điều đó không làm câu chuyện kém giá trị. Nó cho thấy người ta đã sống, yêu, và gắn bó với những con phố này như thế nào.
Dấu vết ký ức còn thấy được trên phố hôm nay
Mặt tiền nhà phố cũ. Xen giữa các toà nhà kính, vẫn còn những mặt tiền hai, ba tầng với cửa sổ chớp, ban công sắt uốn.
Gạch bông. Ở sảnh, cầu thang một số chung cư cũ và nhà phố, những viên gạch hoa văn là dấu hiệu của một thời xây dựng.
Cửa sắt kéo. Loại cửa xếp bằng sắt, kéo ngang, vẫn còn ở nhiều tiệm buôn cũ.
Hàng cây cổ thụ. Nhiều hàng cây lớn trên các đại lộ trung tâm đã có tuổi đời rất lâu, chứng kiến nhiều thế hệ đi phố.
Các công trình thời Pháp. Chợ Bến Thành, Nhà hát Thành phố, Bưu điện, Nhà thờ Đức Bà là những mốc ký ức chung của mọi thế hệ.
Chung cư cũ. Những khối chung cư nhiều tầng xây từ trước, nay nhiều căn thành quán cà phê, cửa hàng nhỏ, vẫn có người ở.
Tên cũ trên sách, ảnh, bảng hiệu mới. Người trẻ dùng lại tên Catinat, Bonard cho quán, cho sản phẩm, như một cách gọi nhớ.
Thói quen ngồi cà phê ngắm phố. Thói quen ấy vẫn còn, chỉ là ghế ngồi đã đổi từ vỉa hè vào ban công các toà nhà cũ.
Câu hỏi thường gặp
Đường Catinat bây giờ là đường nào?
Catinat là tên thời Pháp của đường Đồng Khởi hiện nay, con đường chạy từ Nhà thờ Đức Bà xuống sông Sài Gòn. Trước năm 1975, đường mang tên Tự Do.
Đại lộ Bonard là đường nào?
Bonard là tên thời Pháp của đường Lê Lợi, trục nối chợ Bến Thành với Nhà hát Thành phố.
Phố đi bộ Nguyễn Huệ ngày xưa là gì?
Thời Pháp, đây là đại lộ Charner, được làm trên nền một con kênh đã lấp. Ngày nay đại lộ được cải tạo thành phố đi bộ.
Vì sao nhiều quán ở Sài Gòn lấy tên Catinat?
Vì cái tên gợi không khí Sài Gòn xưa, phố sang và đi dạo. Đó là cách người trẻ dùng lại ký ức cũ như một phong cách.
Muốn tra tên đường Sài Gòn qua các thời kỳ thì tìm ở đâu?
Có thể tìm ở thư viện, sách nghiên cứu về lịch sử Sài Gòn và các cơ quan lưu trữ. Nên đối chiếu nhiều nguồn vì tên đường qua các giai đoạn khá phức tạp.
Thương xá cũ ở góc Nguyễn Huệ – Lê Lợi còn không?
Không còn, công trình đã bị phá dỡ để xây công trình mới. Nhiều người Sài Gòn vẫn nhắc nó như một ký ức tuổi thơ.
