Thứ đáng xem nhất ở Bưu điện Thành phố là sảnh giao dịch lớn: một không gian dài có mái vòm cong đỡ bằng khung thép, ánh sáng rơi từ trên cao xuống sàn gạch hoa, hai đầu tường có những bức bản đồ vẽ tay khổ lớn. Công trình xây xong khoảng đầu thập niên 1890 và đến nay vẫn làm đúng việc của một bưu điện, nên mình vừa ngắm vừa có thể mua tem gửi thư.
Nó nằm đối diện Nhà thờ Đức Bà, cách chợ Bến Thành một quãng đi bộ ngắn. Phần đông khách vào đây chỉ chụp một tấm ảnh ở cửa rồi đi. Bài này đi chậm hơn: từ mặt tiền vào sảnh, nhìn lên kết cấu, rồi chỉ ra vài chỗ thường bị bỏ qua.
Mặt tiền: đọc trước khi bước vào
Chiếc đồng hồ ở chính giữa. Đồng hồ đặt trên đỉnh trục đối xứng, giống cách nhà ga, toà thị chính châu Âu cùng thời làm. Với một bưu điện, nó còn mang nghĩa giờ chuẩn, giờ gửi thư.
Vòm cửa lớn và các ô cửa đều nhau. Lối vào chính là một vòm rộng, hai bên là dãy cửa xếp đều tăm tắp. Nhịp cửa đều cho biết bên trong là một sảnh liền, không chia nhỏ.
Tên người khắc dọc mặt tiền. Quanh các ô cửa có khắc tên một số nhà khoa học, nhà phát minh phương Tây gắn với điện tín, liên lạc. Đọc từng cái tên là một trò chơi nhỏ thú vị cho trẻ con đi cùng.
Mặt tiền nằm ngang, không vươn cao. Khác với Nhà thờ Đức Bà ngay trước mặt có hai tháp vút lên, bưu điện trải dài theo chiều ngang. Hai công trình đặt đối diện nhau như một cặp tương phản cố ý.
Màu tường vàng nhạt, chỉ trắng. Màu này phần lớn là kết quả các lần sơn sửa. Đừng dùng màu để đoán tuổi; nhìn tỉ lệ và trang trí thì đáng tin hơn.
Mái hiên và bậc thềm. Như nhiều công trình Pháp ở đây, nền được nâng lên vài bậc so với mặt đường, vừa trang trọng vừa tránh nước.
Đứng lùi ra quảng trường để thấy hết. Sát cửa chỉ thấy chi tiết. Lùi ra phía quảng trường trước nhà thờ mới thấy đồng hồ, mái và chiều dài công trình trong một khung.
Mái vòm khung thép: vì sao một bưu điện lại giống nhà ga?
Bước qua cửa, cảm giác đầu tiên là "rộng". Sảnh chạy dài, không có cột chống chắn giữa lối đi, mái cong vút phía trên. Cảm giác ấy đến từ khung thép: những vì kèo kim loại đủ khoẻ để vượt nhịp rộng mà không cần cột dày ở giữa như nhà gạch truyền thống.
Cuối thế kỷ 19 là thời của sắt và thép trong kiến trúc châu Âu. Nhà ga, chợ có mái, khu triển lãm, cả những toà tháp nổi tiếng đều khoe khung kim loại như một thứ hiện đại đáng tự hào. Một bưu điện, nơi phục vụ đông người và cần ánh sáng tốt để làm giấy tờ, chọn đúng ngôn ngữ ấy. Vì thế nhiều người bước vào đây thấy nó giống nhà ga.
Cũng vì cái mái thép ấy mà có lời đồn quen thuộc rằng công trình do Gustave Eiffel thiết kế. Tài liệu phổ biến hiện nay ghi tên kiến trúc sư Alfred Foulhoux cho bưu điện này. Điều có thể khẳng định là công trình thuộc đúng dòng kiến trúc sắt thép mà Eiffel là người nổi danh nhất, nên lời đồn mới dễ được tin như vậy.
Khi đứng giữa sảnh, ngước lên và nhìn theo một vì kèo từ chân này sang chân kia. Thấy được cách lực chạy dọc thanh thép xuống tường là hiểu vì sao kiến trúc sư thời ấy dám làm một không gian rộng như thế ở xứ nóng ẩm này.
Những chỗ trong sảnh thường bị đi lướt qua
Hai bức bản đồ vẽ tay khổ lớn. Trên tường gần lối vào có các bản đồ cũ vẽ vùng Sài Gòn và Nam Bộ. Người xem kỹ sẽ tìm ra nhiều địa danh ngày nay đã đổi tên.
Sàn gạch hoa. Họa tiết gạch lặp lại đều khắp sảnh. Cúi xuống nhìn chỗ gạch đã mòn theo lối đi là thấy được dòng người qua lại hơn một thế kỷ.
Ô cửa lấy sáng trên cao. Ánh sáng tự nhiên vào sảnh chủ yếu qua các ô cao, không chiếu thẳng vào mặt người làm việc. Đó là lý do sảnh sáng mà không chói.
Các quầy giao dịch dọc hai bên. Quầy vẫn bán tem, nhận gửi thư, gửi bưu kiện. Một số quầy bán đồ lưu niệm; hàng hoá ở đây phục vụ khách du lịch nên hỏi giá trước khi chọn.
Dãy buồng gỗ cũ. Một số buồng gỗ trước kia dùng làm buồng điện thoại, nay có cái chuyển công năng. Chúng giữ được dáng của thời liên lạc bằng điện tín.
Chân cột và đầu cột kim loại. Những cột thép đỡ hành lang có phần đầu, phần chân trang trí khá tinh. Đây là chi tiết thể hiện rõ nhất việc thép được "làm đẹp" chứ không chỉ chịu lực.
Bức chân dung lớn ở cuối sảnh. Đây là điểm kết của trục nhìn khi bước vào, đặt đúng chỗ người thiết kế dành cho điểm nhấn.
Ghế gỗ dài giữa sảnh. Ngồi xuống một lúc để nhìn mái. Nhiều người chỉ đứng chụp rồi đi, bỏ lỡ cảm giác của không gian này khi ngồi yên.
Đến lúc nào, xem bao lâu, đừng làm gì?
Bưu điện là nơi làm việc, không phải bảo tàng, nên giờ hoạt động theo lịch giao dịch. Giờ giấc có thể thay đổi theo ngày lễ, cách chắc nhất là hỏi trực tiếp hoặc xem thông báo tại chỗ. Buổi sáng sớm ngày thường thường vắng hơn, ánh sáng trong sảnh dịu và dễ nhìn kết cấu mái.
Từ giữa buổi sáng trở đi, nhất là cuối tuần, các đoàn khách kéo đến khá đông. Lúc này lối đi giữa sảnh đầy người chụp ảnh, khó dừng lâu một chỗ. Nếu đi cùng người lớn tuổi, chọn sáng sớm và để họ ngồi ghế gỗ giữa sảnh trong khi mình đi xem các bản đồ.
Mười lăm đến hai mươi phút là đủ cho một vòng có chú ý. Ai thích gửi bưu thiếp có thể mua tem, viết tại chỗ và gửi luôn; đó là cách "dùng" công trình đúng nghĩa nhất. Hỏi nhân viên về cước gửi theo nơi nhận, vì mỗi nước mỗi khác.
Đừng chắn quầy giao dịch để chụp ảnh, đừng ngồi lên quầy hay leo lên bậc để lấy góc. Người dân vẫn vào đây gửi giấy tờ, nhận hàng; mình là khách trong nơi làm việc của họ.
Kết hợp với các công trình quanh đó
Nhà thờ Đức Bà ngay đối diện. Công trình đang trùng tu nhiều năm, nên có thể chỉ ngắm được phía ngoài. Đứng ở bậc bưu điện nhìn sang là góc so sánh gạch đỏ và tường vàng rất rõ.
Đường sách bên hông. Con đường nhỏ cạnh bưu điện thành phố cho đi bộ, có các quầy sách. Đây là chỗ nghỉ chân mát, ít xe.
Công viên trước nhà thờ. Hàng cây lớn và ghế đá cho chỗ ngồi tránh nắng sau khi ra khỏi sảnh.
Đi tiếp về Đồng Khởi. Từ đây xuôi về hướng sông là trục phố có nhiều mặt tiền cũ xen cao ốc mới, hợp để so sánh các thời kỳ.
Về chợ Bến Thành. Quãng đi bộ không xa nhưng nắng trưa khá gắt; đi đường có bóng cây và mang nước.
Ga metro gần nhất. Tuyến metro số 1 có các ga ngầm trong khu trung tâm; hỏi đường tới ga gần nhất nếu không muốn đi bộ ngược lại.
Giữ đồ khi đông. Quảng trường trước bưu điện và nhà thờ luôn đông khách, đeo túi phía trước, cầm điện thoại chắc tay khi chụp.
Câu hỏi thường gặp
Bưu điện Thành phố Sài Gòn xây năm nào?
Công trình được xây trong khoảng cuối thập niên 1880 và hoàn thành đầu thập niên 1890, thời Pháp thuộc. Đến nay nó vẫn hoạt động như một bưu điện.
Có phải Eiffel thiết kế Bưu điện Sài Gòn không?
Đây là lời đồn rất phổ biến. Tài liệu thường ghi tên kiến trúc sư Alfred Foulhoux; công trình thuộc dòng kiến trúc khung thép cuối thế kỷ 19 mà Eiffel nổi danh nhất, nên lời đồn dễ được tin.
Vào Bưu điện Thành phố có mất phí không?
Đây là bưu điện đang hoạt động, khách vào xem sảnh bình thường như người đi giao dịch. Giờ mở cửa theo lịch làm việc và có thể đổi ngày lễ, nên xem thông báo tại chỗ.
Gửi bưu thiếp từ Bưu điện Sài Gòn được không?
Được. Mua tem tại quầy, viết bưu thiếp và gửi ngay trong sảnh; cước phí tuỳ nơi nhận nên hỏi nhân viên trước.
Đứng đâu để chụp hết mặt tiền bưu điện?
Lùi ra phía quảng trường trước Nhà thờ Đức Bà, canh lúc vắng người qua lại. Góc này thấy được đồng hồ, mái và chiều dài công trình cùng lúc.
Giờ nào Bưu điện Sài Gòn ít khách nhất?
Sáng sớm ngày thường thường vắng nhất. Giữa buổi sáng trở đi và cuối tuần, các đoàn khách du lịch kéo đến đông.
