Nhà phố ống ở trung tâm Sài Gòn hẹp và sâu vì đất ở đây được chia thành những lô có cạnh ngắn quay ra đường: ai cũng muốn có mặt tiền để buôn bán, đất càng đắt thì mặt tiền càng bị cắt nhỏ. Nó cao và chắp vá vì mỗi đời chủ nhà cơi thêm một tầng, thay một lớp mặt tiền tuỳ nhu cầu và túi tiền của họ. Một mặt nhà là một bản ghi chép của nhiều đời.
Người đi bộ quanh chợ Bến Thành thường chỉ để ý những công trình lớn. Nhưng thứ làm nên cảm giác "Sài Gòn" thật sự lại là những dãy nhà ống san sát, ban công lủng lẳng chậu kiểng, tầng trệt mở toang bán buôn. Bài này chỉ cách đọc chúng.
Từ lô đất hẹp tới căn nhà dài hun hút
Ở khu buôn bán, mặt tiền là tiền. Một cửa hàng chỉ cần đủ rộng để bày hàng và cho khách bước vào, phần còn lại có thể kéo dài ra phía sau làm kho, chỗ ở, bếp. Khi khu trung tâm được quy hoạch thành ô phố có đường thẳng góc từ thời Pháp, các lô đất dọc đường cũng được chia theo nguyên tắc ấy: cạnh ngắn ra đường, cạnh dài ăn sâu vào trong.
Qua nhiều đời mua bán, thừa kế, chia tách, nhiều lô bị xẻ đôi theo chiều dọc. Kết quả là những căn nhà chỉ vừa một cánh cửa cuốn với một cầu thang hẹp men theo tường. Đứng trong một căn như vậy, nhìn từ cửa vào tới tận cuối nhà là thấy rõ cái lý của tên gọi "nhà ống".
Khó khăn lớn nhất của kiểu nhà này là ánh sáng và gió. Hai bên là tường chung hoặc tường sát nhà hàng xóm, chỉ còn mặt trước và mặt sau đón được sáng. Người xưa xử lý bằng giếng trời giữa nhà; nhiều căn ngày nay đã lợp kín giếng trời để thêm diện tích, nên bên trong tối và phải bật đèn cả ngày.
Không có gì lãng mạn trong chuyện đó cả. Nhà ống là lời giải thực dụng cho đất đắt, và nó có cái giá của nó: nóng, tối, cầu thang dốc, khó cho người già. Nhưng cũng chính nó tạo ra mặt phố sôi động mà người ta yêu ở Sài Gòn.
Đọc một mặt nhà ống từ dưới lên
Tầng trệt: lớp thay đổi nhanh nhất. Cửa cuốn, kính, bảng hiệu, mái hiên di động thay theo từng người thuê. Gần như không bao giờ còn nguyên gốc.
Mái hiên bạt hoặc tôn. Được giăng ra để che nắng mưa cho khách và hàng hoá. Nó che luôn phần đẹp nhất của tầng một.
Tầng một, tầng hai: dấu vết của nhà gốc. Nếu nhà có tuổi, đây là nơi còn ban công cũ, gờ cửa, lan can sắt uốn. Nhìn qua kẽ bảng hiệu mà tìm.
Ban công đổi chủ từng đời. Có nhà còn lan can tiện vữa, có nhà thay inox, có nhà bọc khung sắt kín. Mỗi kiểu kể một giai đoạn khác.
Tầng cơi nới phía trên. Tường phẳng hơn, cửa sổ nhôm kính, màu sơn khác hẳn phần dưới. Đường ranh giữa cũ và mới thường thấy được bằng mắt.
Mái tôn hoặc sân thượng che chắn. Trên cùng thường là bồn nước, giàn phơi đồ, mái tôn che nắng. Đây là "tầng sinh hoạt" mà người đi dưới đường không để ý.
Đường dây điện và cục nóng máy lạnh. Dây điện vắt ngang, cục nóng gắn đầy mặt tiền là lớp mới nhất, cũng là lớp rối mắt nhất.
Độ lệch với nhà bên cạnh. Hai căn liền nhau thường cao thấp khác nhau, ban công thò thụt khác nhau. Sự lệch ấy là bằng chứng của việc mỗi chủ làm một kiểu.
Ba thế hệ mặt tiền nhà phố thường gặp ở trung tâm
Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng phần lớn mặt nhà ống quanh khu lõi rơi vào một trong ba nhóm sau, hoặc pha trộn chúng:
| Thế hệ | Dấu hiệu nhận biết | Thường thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Nhà phố cũ thời Pháp | Thấp tầng, mái ngói, cửa cao có chớp, gờ chỉ đắp nổi, lan can sắt uốn | Một số dãy phố cũ còn sót, thường đã bị cơi tầng hoặc che bảng hiệu |
| Nhà phố thập niên 1950–1970 | Mặt phẳng bê tông, lam che nắng, ô gạch bông gió, ban công đua thẳng | Xen kẽ khắp khu trung tâm, nhiều căn vẫn còn khá nguyên |
| Nhà phố xây lại từ thập niên 1990 trở đi | Nhiều tầng, cửa nhôm kính, trang trí kiểu cột và vòm giả cổ, ốp đá, kính màu | Phổ biến nhất trên các trục buôn bán |
| Mặt dựng che phủ | Tấm ốp kim loại hoặc bảng quảng cáo phủ kín cả mặt nhà | Các trục thương mại đông, cửa hàng chuỗi |
Mặt dựng che phủ có thể đang giấu một mặt tiền cũ đẹp bên dưới. Không ai biết chắc cho tới khi tấm ốp được tháo ra.
Sống trong nhà ống ở trung tâm: cái được và cái phải chịu
Người ở nhà ống mặt tiền trung tâm thường sống theo kiểu "dưới bán trên ở". Tầng trệt cho thuê hoặc tự buôn bán, gia đình dồn lên các tầng trên. Lối đi riêng lên nhà đôi khi chỉ là một cầu thang nhỏ len giữa hai gian hàng.
Cái được là vị trí. Đi bộ ra chợ, ra công viên, ra sông, đi làm không phải lo kẹt xe. Cái phải chịu là ồn, nóng, chật và tiền thuê mặt bằng chi phối gần hết quyết định sửa nhà. Nhiều căn sửa mặt tiền chỉ để hợp với người thuê tầng trệt, không phải để hợp với người ở.
Nhà ống lâu năm còn có chuyện kết cấu. Tầng cơi nới chồng lên móng cũ, tường chung với nhà bên cạnh, cầu thang dốc. Ai định mua hoặc thuê dài hạn một căn nhà phố cũ ở trung tâm nên mời kỹ sư xây dựng xem trước, đặc biệt là các vết nứt chéo trên tường và độ võng của sàn.
Nếu chỉ là khách đi ngang, hãy nhìn nhà ống như nhìn một khuôn mặt nhiều nếp nhăn: mỗi lớp là một câu chuyện, và chính sự không đồng đều mới làm nên phố.
Mẹo quan sát nhà ống khi đi bộ
Đi bên kia đường, không phải sát nhà. Đứng sát chân nhà chỉ thấy bảng hiệu. Sang vỉa hè đối diện mới nhìn được các tầng trên.
Nhìn lúc sáng sớm khi cửa cuốn còn đóng. Không có hàng hoá bày ra, mặt tiền trệt "trần" hơn, dễ thấy khung cửa và cột gốc.
Ngước nhìn ở ngã tư. Nhà góc có hai mặt tiền, thường được làm cầu kỳ hơn. Góc phố là chỗ dễ gặp chi tiết đẹp nhất.
Đếm cửa sổ theo từng tầng. Số cửa và kiểu cửa đổi đột ngột ở tầng nào thì đó thường là ranh giới giữa nhà gốc và phần cơi nới.
Tìm năm khắc trên đỉnh mặt tiền. Một số nhà cũ có ghi năm xây hoặc chữ cái đắp nổi trên đỉnh. Có rồi cũng nên coi là gợi ý, vì có thể là năm sửa.
Đừng chụp cận cửa nhà người ta. Đây là nhà ở thật. Chụp mặt tiền từ xa là bình thường; chĩa máy vào cửa sổ, ban công có người là bất lịch sự.
Coi chừng xe ra vào hẻm. Khi đứng ngắm, nhớ là xe máy từ trong nhà, trong hẻm có thể lao ra vỉa hè bất cứ lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà ở Sài Gòn thường hẹp ngang và dài?
Đất khu buôn bán được chia theo mặt tiền đường, ai cũng cần mặt tiền để kinh doanh nên lô đất hẹp ngang, ăn sâu vào trong. Qua nhiều đời chia tách, lô đất càng hẹp hơn.
Làm sao biết một căn nhà phố đã bị cơi nới?
Nhìn chỗ kiểu cửa, màu sơn, độ phẳng của tường đổi đột ngột giữa hai tầng. Phần trên thường có cửa nhôm kính, tường phẳng, khác hẳn phần dưới.
Nhà phố cũ ở trung tâm có an toàn để ở không?
Tuỳ từng căn. Nhà cơi nhiều tầng trên móng cũ, tường chung, sàn võng hoặc nứt chéo thì nên mời kỹ sư xây dựng đánh giá trước khi mua hay thuê lâu dài.
Giếng trời trong nhà ống dùng để làm gì?
Giếng trời lấy ánh sáng và tạo đường thoát khí nóng cho phần giữa nhà, vốn bị hai bức tường bên kẹt kín. Bịt giếng trời để thêm diện tích sẽ làm nhà tối và nóng hơn.
Ngắm nhà phố cổ ở trung tâm thì nên đi giờ nào?
Sáng sớm khi cửa cuốn còn đóng và bảng hiệu chưa bày hàng, mặt tiền lộ ra rõ nhất. Đi bên vỉa hè đối diện để nhìn được các tầng trên.
Tấm ốp quảng cáo che kín mặt nhà có ảnh hưởng gì?
Nó che mất mặt tiền gốc bên dưới, có khi là một mặt tiền cũ đẹp. Việc lắp bảng hiệu cũng phải theo quy định của thành phố, nên chủ nhà cần hỏi phường trước khi làm.
