Mặt tiền Nhà hát Thành phố đọc dễ nhất theo ba lớp: một khối nhà đối xứng tuyệt đối với vòm cửa lớn ở chính giữa, một lớp trang trí dày gồm tượng, phù điêu, hoa văn phủ lên khối ấy, và một dải bậc thềm rộng nối nhà hát với quảng trường phía trước. Hiểu được ba lớp này thì nhìn công trình không còn thấy "rối mắt" nữa, mà thấy nó được tính toán từng phần.
Công trình dựng xong vào khoảng năm 1900, cùng giai đoạn với nhiều công trình công cộng lớn khác của người Pháp ở Sài Gòn. Nó đứng ở chỗ giao nhau của Đồng Khởi và Lê Lợi, hai con đường đông nhất khu lõi, nên phần lớn người đi ngang chỉ thấy nó qua cửa sổ xe. Bài này dành cho người chịu đứng lại mười lăm phút trên vỉa hè đối diện và nhìn cho kỹ.
Vì sao nhà hát trông "nặng" trang trí hơn các công trình xung quanh?
Người Pháp cuối thế kỷ 19 xây nhà hát như xây một lời tuyên bố. Ở chính quốc, nhà hát là nơi giới thượng lưu đến để được nhìn thấy, nên kiến trúc phải phô ra cho đủ: vòm, cột, tượng, hoa văn. Khi mang mô hình ấy sang Sài Gòn, họ giữ nguyên tinh thần, có khi còn đẩy mạnh hơn, vì nhà hát ở thuộc địa còn có nhiệm vụ nói với người bản xứ rằng đây là một thành phố "văn minh" theo kiểu của họ.
So với Bưu điện Thành phố cách đó vài khối nhà, nhà hát ít mảng tường trơn hơn hẳn. Gần như không có mét vuông nào trên mặt tiền chính bị bỏ trống: chỗ nào không có cửa thì có phù điêu, chỗ nào không có phù điêu thì có gờ chỉ, đường viền. Đó là tinh thần của lối kiến trúc tân cổ điển trang trí dày thường thấy ở công trình công cộng Pháp quanh năm 1900.
Một lý do ít ai để ý là tầm nhìn. Nhà hát đứng chặn đầu một trục đường lớn, nên người đi từ xa tới thấy mặt tiền của nó ngay từ đầu kia con phố. Công trình đặt ở điểm nhìn như vậy thường được làm cho "đọc được từ xa": khối lớn, đường viền đậm, vòm cửa to. Phần hoa văn chi tiết là phần thưởng dành cho người đến gần.
Lần trùng tu nào cũng phải giữ lại cái tinh thần ấy, nên mặt tiền hôm nay là kết quả của nhiều lớp sửa chữa. Màu sơn, một số chi tiết trang trí có thể khác đôi chút so với ảnh cũ. Ai muốn so sánh nên tìm ảnh tư liệu từ các nguồn lưu trữ uy tín, đừng tin vào những tấm ảnh "xưa" chuyền tay trên mạng mà không rõ năm chụp.
Đọc mặt tiền nhà hát từ trên xuống dưới
Bắt đầu bằng trục đối xứng. Đứng thẳng trước vòm cửa giữa, nhìn sang trái rồi sang phải: hai nửa gần như soi gương nhau. Đây là nguyên tắc số một của kiến trúc cổ điển, mọi thứ khác bám vào trục này.
Vòm cửa lớn ở giữa là "mặt" của công trình. Vòm cao vượt hẳn các ô cửa hai bên, kéo mắt người nhìn vào lối vào chính. Nó cũng là khung hình mà hầu như ai chụp ảnh nhà hát cũng đặt vào giữa.
Hai khối hai bên thấp và lùi hơn. Phần hai bên không cao bằng phần giữa, tạo cảm giác bậc thang hướng lên trung tâm. Nhìn nghiêng từ vỉa hè Đồng Khởi sẽ thấy rõ sự lùi vào này.
Tượng và phù điêu đặt ở chỗ mắt dễ dừng. Các mảng tượng không rải đều mà tập trung quanh vòm cửa và trên mái, đúng những điểm nhấn của trục đối xứng. Đó là cách người thiết kế dẫn mắt người xem.
Gờ chỉ ngang chia tầng. Những đường gờ chạy ngang mặt tiền cho biết sàn tầng bên trong nằm ở đâu. Đếm gờ là đoán được công trình có bao nhiêu tầng thật, dù cửa sổ có thể đánh lừa.
Cửa sổ tầng trên nhỏ dần. Càng lên cao cửa càng nhỏ và ít trang trí hơn, vì người dưới đất nhìn lên thấy ít chi tiết. Đây là mẹo tiết kiệm công sức có từ thời La Mã.
Mái là lớp cuối cùng nhiều người bỏ qua. Đứng sát chân nhà thì không thấy mái. Phải lùi ra tận quảng trường hoặc bên kia đường mới thấy đường mái và các chi tiết trang trí trên đỉnh.
Bậc thềm là một phần của kiến trúc, không phải chỗ ngồi tạm. Dải bậc rộng nâng nhà hát lên khỏi mặt đường, khiến người bước vào có cảm giác "đi lên" một nơi trang trọng. Ngày nay nó thành chỗ ngồi chụp ảnh, nhưng ý ban đầu là nghi thức.
Đứng ở đâu để nhìn rõ từng phần?
Mỗi vị trí cho thấy một lớp khác nhau của mặt tiền. Đi một vòng ngắn như sau là đủ:
| Vị trí | Thấy rõ nhất | Lưu ý |
|---|---|---|
| Vỉa hè đối diện, thẳng trục vòm | Trục đối xứng, tỉ lệ khối, toàn bộ mặt tiền | Xe cộ chạy ngang liên tục, chọn lúc đèn đỏ để chụp |
| Góc chéo phía Đồng Khởi | Độ lùi của các khối hai bên, chiều sâu mặt tiền | Vỉa hè hẹp hơn, đông khách đi bộ |
| Sát chân bậc thềm | Chi tiết phù điêu, hoa văn quanh cửa | Không thấy mái, không thấy tổng thể |
| Đầu trục Lê Lợi nhìn về | Vai trò "điểm chốt" của nhà hát trên trục đường | Cần ống kính tele hoặc mắt tốt, cây có thể che |
| Lối lên ga metro gần đó | Mặt tiền cũ đặt cạnh kết cấu hạ tầng mới | Đứng gọn một bên, không chắn lối người lên xuống |
Nếu chỉ có năm phút, chọn vỉa hè đối diện thẳng trục vòm. Mọi thứ khác là phần cộng thêm.
Giờ nào nhìn mặt tiền đẹp nhất, giờ nào nên tránh?
Ánh sáng quyết định gần hết những gì mình thấy được trên một mặt tiền nhiều phù điêu. Nắng xiên tạo bóng đổ trong từng khe hoa văn, làm chi tiết nổi khối lên. Nắng đứng bóng giữa trưa thì làm mọi thứ phẳng lì, hoa văn gần như biến mất, còn người đứng nhìn thì chói mắt và nóng.
Buổi sáng sớm là lúc dễ chịu nhất: xe chưa đông, vỉa hè còn trống, không khí mát. Buổi chiều muộn cũng đẹp nhưng đông hơn, vì đây là lúc khách du lịch và các cặp chụp ảnh cưới tràn ra quảng trường. Người muốn ngồi yên vẽ ký hoạ nên chọn sáng sớm ngày thường.
Buổi tối nhà hát lên đèn và trông lộng lẫy theo kiểu khác, nhưng đó là vẻ đẹp của ánh đèn chứ không phải của kiến trúc. Đèn chiếu từ dưới lên làm các phù điêu có bóng ngược, trông kịch tính hơn mà kém chính xác hơn. Muốn hiểu công trình thì xem ban ngày, muốn ngắm thì xem ban đêm.
Ngày có sự kiện lớn, quảng trường trước nhà hát có thể bị rào hoặc dựng sân khấu, che mất phần bậc thềm. Dịp lễ, Tết thì đông nghẹt. Kiểm tra lịch sự kiện trên trang chính thức của thành phố trước khi định đến chụp ảnh nghiêm túc.
Những điều hay bị hiểu sai về Nhà hát Thành phố
"Nhà hát chỉ để ngắm từ ngoài." Không phải. Nhà hát vẫn hoạt động, có các buổi biểu diễn. Cách chắc chắn nhất để vào xem bên trong là mua vé một buổi diễn qua kênh chính thức.
"Mặt tiền hiện tại y nguyên ngày khánh thành." Công trình đã qua nhiều lần sửa chữa, trùng tu. Đại thể giữ nguyên, nhưng chi tiết, màu sắc có thể khác ảnh tư liệu.
"Trang trí dày là kiểu Ba-rốc." Ba-rốc là phong cách châu Âu thế kỷ 17–18. Nhà hát thuộc lối tân cổ điển trang trí dày cuối thế kỷ 19, có vay mượn tinh thần Ba-rốc nhưng không phải cùng một thứ.
"Ngồi bậc thềm thoải mái bao lâu cũng được." Thường thì không ai đuổi, nhưng khi có khách vào xem diễn hoặc có sự kiện, bảo vệ sẽ nhắc dọn lối. Ngồi gọn một bên, đừng bày đồ ăn.
"Chụp ảnh cưới ở đây thoải mái." Chụp ảnh cá nhân thì bình thường. Ê-kíp lớn có đèn, chân máy, đạo cụ nên hỏi trước ban quản lý nhà hát và chính quyền phường để khỏi bị nhắc giữa chừng.
"Đứng giữa đường chụp cho thẳng trục." Đây là ngã giao của hai trục đường đông nhất khu lõi. Đứng trên vạch kẻ đường để canh góc máy là nguy hiểm thật sự, kể cả khi đèn đang đỏ.
"Ga metro làm hỏng cảnh quan." Ý kiến này tuỳ người. Nhìn theo cách khác, đứng cạnh lối lên ga mới và nhìn sang mặt tiền hơn trăm tuổi là một bài học tốt về chuyện thành phố chồng lớp lên nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hát Thành phố Sài Gòn được xây vào khoảng năm nào?
Công trình dựng xong vào khoảng năm 1900, thời người Pháp xây hàng loạt công trình công cộng ở Sài Gòn. Từ đó tới nay nhà hát đã qua nhiều lần sửa chữa, trùng tu nên chi tiết hôm nay có thể khác ảnh xưa.
Có vào tham quan bên trong nhà hát được không?
Cách chắc chắn nhất là mua vé một buổi biểu diễn qua kênh bán vé chính thức. Ngoài giờ diễn, việc vào bên trong tuỳ quy định từng thời điểm, nên hỏi trực tiếp nhân viên nhà hát.
Chụp ảnh toàn cảnh Nhà hát Thành phố nên đứng đâu?
Đứng trên vỉa hè đối diện, thẳng trục vòm cửa giữa, là thấy trọn mặt tiền đối xứng. Canh lúc đèn đỏ để ít xe che khung hình và tuyệt đối không bước xuống lòng đường.
Kiến trúc Nhà hát Thành phố thuộc phong cách gì?
Thường được xếp vào lối tân cổ điển trang trí dày của công trình công cộng Pháp quanh năm 1900. Đặc trưng là khối đối xứng, vòm cửa lớn ở giữa, tượng và phù điêu tập trung quanh trục chính.
Đi metro tới Nhà hát Thành phố có tiện không?
Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên có ga ngầm mang tên Nhà hát Thành phố ngay khu vực này. Lên khỏi mặt đất là gần như đã đứng trước công trình.
Mấy giờ đến nhà hát thì ít đông nhất?
Sáng sớm ngày thường là vắng và mát nhất. Chiều muộn và tối cuối tuần đông khách du lịch, người chụp ảnh cưới, còn dịp lễ thì quảng trường có thể bị rào để tổ chức sự kiện.
