Ngôi chợ Bến Thành đang đứng được xây trong khoảng 1912 – 1914 và khánh thành năm 1914, trên một vùng trũng ở trung tâm Sài Gòn đã được lấp đất. Trước đó, chợ nằm gần bờ sông, ở khu mà dân gian nay vẫn gọi là Chợ Cũ.
Hơn một trăm năm, ngôi chợ đã qua chiến tranh, qua những đợt sửa chữa lớn, qua cả gần một thập kỷ công trường metro bủa vây trước cửa. Bài này kể ngắn gọn vì sao chợ được dựng ở chỗ “khó” như vậy, nó được thiết kế để chống chọi với cái nóng ra sao, và những gì người đi chợ hôm nay còn đọc được trên thân công trình.
Vì sao người Pháp quyết định xây chợ mới?
Cuối thế kỷ 19, chợ ở gần bờ sông đã chật. Sài Gòn lớn nhanh, dân đông, hàng hóa nhiều, mà khu chợ cũ thì bị bó giữa sông, đường và các con kênh. Mùa mưa đất nhão, rác thải và nước bẩn không có chỗ thoát, chuyện vệ sinh trở thành mối lo của chính quyền đô thị thời đó.
Một yếu tố khác là đường sắt. Tuyến xe lửa nối Sài Gòn với miền Tây có nhà ga nằm ngay khu đất phía trong, gần chỗ chợ hiện nay. Đặt chợ lớn cạnh ga nghĩa là hàng hóa từ tỉnh lên có thể đổ thẳng vào chợ, khách từ ga bước ra là tới chợ. Đó là một tính toán về giao thông rất thực tế.
Khu đất được chọn lại là vùng trũng, ngập nước, nhiều tài liệu gọi là ao hay đầm Bờ Rô theo cách đọc Việt hóa một cái tên Pháp. Muốn xây phải lấp, gia cố nền, làm hệ thống thoát nước trước. Đây là lý do việc xây kéo dài, và cũng là lý do khu bùng binh trước chợ sau này luôn là chỗ đau đầu mỗi khi làm hạ tầng ngầm.
Ngôi chợ mới khánh thành năm 1914. Người buôn ở khu cũ dời sang, dân gọi chợ mới là “chợ Mới”, còn khu cũ thành “Chợ Cũ”. Cái tên Bến Thành vẫn được giữ cho chợ mới, dù nó đã cách xa bến sông.
Một ngôi chợ được thiết kế để chống nóng
Đứng giữa chợ vào trưa nắng, người ta thấy nóng, nhưng không bí như nhiều trung tâm thương mại mất điện. Đó là nhờ cấu trúc mái. Chợ có mái cao, nhiều tầng mái so le nhau, giữa các tầng là khe hở để hơi nóng bốc lên thoát ra ngoài, gió thổi vào từ bốn phía cửa. Ánh sáng trời cũng lọt xuống qua các khe này, nên ban ngày lối đi chính khá sáng.
Bốn cửa mở ra bốn mặt đường là cách đón gió và đón người cùng lúc. Bên trong là những dãy sạp chạy song song, lối đi chính rộng, lối phụ hẹp. Bố cục này dễ hiểu khi nhìn từ trên cao: một khối lớn hình chữ nhật, cửa chính phía nam là bộ mặt nhìn ra bùng binh, có tháp đồng hồ đứng làm điểm nhấn.
Kết cấu kết hợp khung chịu lực với vật liệu kiên cố hơn hẳn chợ khung sắt cũ. Qua thời gian, nhiều đợt sửa chữa đã thay mái, thay sàn, làm lại hệ thống điện và phòng cháy. Đợt sửa lớn được nhắc nhiều nhất diễn ra vào giữa thập niên 1980. Mỗi lần sửa, chợ vẫn phải giữ cho người buôn có chỗ bán, nên công việc thường kéo dài và làm từng phần.
Hệ quả của thiết kế này mà người đi chợ nên biết: gần các cửa thì mát và sáng, sâu vào giữa các dãy phụ thì oi hơn. Ai sợ nóng nên đi chợ buổi sáng, đi theo lối chính, và nghỉ chân gần cửa.
Đọc tháp đồng hồ và mặt tiền cửa Nam
Tháp đồng hồ là “chữ ký” của chợ. Nó nằm trên cửa Nam, nhìn ra bùng binh, là hình ảnh in trên không biết bao nhiêu tấm bưu thiếp. Cửa Bắc, Đông, Tây cũng có mặt tiền riêng nhưng đơn giản hơn.
Đồng hồ không chỉ để trang trí. Thời chưa ai có đồng hồ đeo tay, chiếc đồng hồ trên tháp là giờ chung của cả khu chợ, của người đi tàu ở ga gần đó.
Tháp làm điểm hẹn. Hơn một thế kỷ nay, câu hẹn “gặp dưới đồng hồ chợ Bến Thành” vẫn dùng được. Người lạc nhau trong chợ thường quay ra đây.
Mặt tiền có phù điêu, hoa văn. Ngước lên khung cửa sẽ thấy các mảng trang trí đắp nổi. Chúng nhỏ so với khối chợ, nên phải đứng bên kia đường mới nhìn rõ.
Màu sơn đã đổi qua các đợt sửa. Ảnh cũ và ảnh mới cho thấy mặt tiền không giữ một màu suốt trăm năm. Đừng ngạc nhiên nếu ảnh trên mạng khác màu với cái mình đang nhìn.
Góc chụp đẹp nhất. Từ phía bùng binh nhìn vào, buổi sáng nắng chiếu xiên lên mặt tiền. Trưa nắng gắt từ đỉnh đầu làm mặt tiền phẳng và chói.
Coi chừng xe khi chụp. Bùng binh đông xe suốt ngày. Đứng trên vỉa hè hoặc khu đi bộ, tuyệt đối không bước xuống lòng đường để lấy góc rộng.
Cảnh trước tháp đã thay đổi theo metro. Ga metro Bến Thành nằm ngầm ngay trước chợ. Những năm thi công, khu này rào kín; nay mặt bằng trước chợ đã được sắp xếp lại, góc nhìn khác với ảnh xưa.
Ba thời của chợ Bến Thành, nhìn nhanh
Bảng tóm tắt dưới đây chỉ giữ những gì chắc chắn ở mức khung thời gian, đủ để kể lại mà không sai.
| Thời | Chợ nằm ở đâu | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Thời nhà Nguyễn | Bến sông dưới chân thành Gia Định | Chợ ven bến, buôn bán bằng ghe, gắn với thành |
| Thời Pháp, trước 1914 | Gần bờ sông, khu nay gọi là Chợ Cũ | Từ chợ tạm tới chợ khung sắt, mái lớn, ngày càng chật |
| Từ 1914 tới nay | Vùng trũng đã lấp, chỗ hiện nay | Bốn cửa, tháp đồng hồ cửa Nam, mái so le thông gió, qua nhiều đợt sửa |
| Từ cuối 2024 | Vẫn chỗ cũ, có ga metro ngầm phía trước | Chợ thành đầu mối của tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên |
Năm tháng chi tiết của các đời chợ trước 1914 được kể khác nhau tùy tài liệu. Muốn dẫn chính xác thì nên đối chiếu ít nhất hai nguồn có ghi xuất xứ.
Những gì đã đổi sau hơn một trăm năm
Hàng hóa. Thời đầu chợ bán chủ yếu thực phẩm, nông sản cho dân thành phố. Ngày nay một phần lớn diện tích dành cho vải, quà, đồ lưu niệm, hàng cho khách du lịch.
Khách. Từ người nội trợ Sài Gòn chuyển dần sang khách du lịch trong nước và quốc tế. Người địa phương đi chợ hằng ngày phần nhiều đã chuyển sang chợ gần nhà và siêu thị.
Giao thông. Từ ga xe lửa, tàu điện, xe ngựa, tới xe buýt, xe máy, và bây giờ là metro ngầm. Chợ luôn đứng ở chỗ các tuyến gặp nhau.
Ánh sáng và điện. Hệ thống đèn, quạt, camera, thiết bị phòng cháy đã thay mới nhiều lần. Dây điện chằng chịt từng là nỗi lo lớn của các chợ cũ.
Bùng binh trước chợ. Đã thay hình dạng nhiều lần, có thời có tượng đài, có thời là công trường. Ảnh mỗi thập kỷ một khác.
Chợ đêm. Hoạt động buôn bán buổi tối ở các con đường hai bên chợ là chuyện của những thập kỷ gần đây, không có từ thời đầu.
Cách trả tiền. Từ tiền mặt sang chuyển khoản, quẹt thẻ. Nhiều sạp nay dán mã thanh toán ngay trên quầy.
Thứ không đổi. Bốn cửa, tháp đồng hồ, lối đi chính và thói quen hẹn nhau ở cửa Nam. Đó là phần “xương” của chợ vẫn giữ nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Bến Thành hiện nay khánh thành năm nào?
Ngôi chợ đang đứng khánh thành năm 1914, sau khoảng hai năm xây dựng. Tên chợ Bến Thành thì có từ trước đó rất lâu, gắn với bến sông dưới chân thành Gia Định.
Ao Bờ Rô là gì?
Đó là cách dân gian gọi vùng trũng ngập nước nơi chợ Bến Thành được xây lên, đọc theo âm một tên tiếng Pháp. Khu này phải lấp và gia cố nền trước khi dựng chợ.
Tháp đồng hồ chợ Bến Thành nằm ở cửa nào?
Tháp đồng hồ nằm trên cửa Nam, nhìn ra bùng binh và ga metro. Đây là cửa chính và là điểm hẹn quen thuộc nhất của chợ.
Chợ Bến Thành đã được trùng tu bao giờ chưa?
Chợ đã qua nhiều đợt sửa chữa, trong đó đợt lớn được nhắc nhiều nhất là giữa thập niên 1980. Các hạng mục như mái, điện, phòng cháy cũng được làm lại từng phần theo thời gian.
Vì sao bên trong chợ không có máy lạnh mà vẫn chịu được?
Mái chợ cao, nhiều tầng so le có khe hở để hơi nóng thoát lên, bốn cửa đón gió. Gần cửa thì mát hơn, sâu vào các dãy phụ thì oi hơn, nên đi buổi sáng là dễ chịu nhất.
Có thể xem ảnh chợ Bến Thành xưa ở đâu?
Các bảo tàng, thư viện lớn của thành phố và sách ảnh về Sài Gòn xưa thường có ảnh chợ qua nhiều thời. Khi dùng ảnh trên mạng, nên tìm ảnh có ghi nguồn, vì nhiều ảnh bị ghi sai năm.
