Chợ Cũ là khu phố quanh đường Hàm Nghi, cách chợ Bến Thành vài trăm mét về phía bờ sông, và đúng như tên gọi: đây là chỗ chợ Bến Thành đứng trước khi dời về vị trí hiện nay năm 1914. Chợ đi rồi, cái tên ở lại, khu này sống tiếp bằng hàng ăn, đồ khô, thực phẩm nhập.
Người ngoài thường đi qua mà không biết mình đang dẫm lên một lớp lịch sử của chợ. Không có bia, không có cổng, không có công trình nào còn đứng. Muốn “thấy” Chợ Cũ phải biết nhìn cách khu phố này buôn bán, ăn uống, và cái nhịp sáng sớm khác hẳn khu Đồng Khởi cách đó mấy dãy nhà.
Chợ Cũ từng là chợ Bến Thành như thế nào?
Sau khi chiếm Sài Gòn, người Pháp không bỏ cái chợ ở bến sông mà xây lại nó gần bờ, trong khu đất giữa mấy con kênh và đường ven sông. Thời đầu chợ dựng bằng vật liệu tạm như gỗ, lá, rất dễ cháy; khoảng những năm 1860 – 1870 chợ được làm lại kiên cố hơn với khung sắt và mái lớn. Tài liệu các thời kể chi tiết năm tháng không hoàn toàn khớp nhau, nên chỉ nên nhớ khung thời gian chứ đừng đinh ninh một ngày cụ thể.
Vị trí đó hợp lý cho thời ghe thuyền: hàng từ sông lên chợ chỉ vài bước, kênh rạch quanh khu chở hàng vào sâu. Nhưng đô thị lớn nhanh, đường xá thay kênh, và chợ sát sông bắt đầu chật, ẩm, khó mở rộng. Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa quyết định xây chợ mới trên vùng trũng phía trong, chỗ chợ Bến Thành đang đứng.
Chợ mới khai trương năm 1914, người buôn dời sang, và khu cũ được dân gọi là “Chợ Cũ” để phân biệt. Ngôi chợ khung sắt bị dỡ bỏ, đất được dùng vào việc khác. Nhưng một khu dân cư đã quen sống nhờ chợ thì không biến mất theo cái mái: các tiệm, các gánh hàng ở lại, chuyển sang bán cho người đi làm, người ở phố.
Ngày nay muốn biết chợ cũ nằm chính xác ở ô phố nào, cách chắc nhất là xem bản đồ Sài Gòn thời Pháp trong các sách địa chí hoặc trưng bày ở bảo tàng. Mô tả bằng lời qua nhiều người kể dễ lệch vài dãy nhà.
Đường Hàm Nghi: con đường nằm trên lòng kênh
Theo nhiều tài liệu về quy hoạch Sài Gòn thời Pháp, cả Hàm Nghi lẫn Nguyễn Huệ đều là những con kênh được lấp lại vào cuối thế kỷ 19 để làm đại lộ. Đó là lý do hai con đường này rộng bất thường so với các phố quanh đó, và chạy thẳng ra phía sông như một dòng nước cũ.
Nhìn kỹ thì vẫn thấy dấu vết: Hàm Nghi có dải giữa rộng, hai bên là dãy phố buôn bán đã qua nhiều đời chủ, có nhà còn giữ mặt tiền kiểu cũ xen với cao ốc kính. Phía đầu gần sông, đường mở ra bến Bạch Đằng, đúng hướng mà ghe hàng ngày xưa vẫn đi.
Hàm Nghi cũng là con đường chịu ảnh hưởng nặng của công trình metro và các dự án quanh bùng binh chợ Bến Thành nhiều năm liền. Có những đoạn từng bị rào, hàng quán phải dời, nhịp buôn bán xáo trộn. Người đi bộ bây giờ nên quan sát lại vỉa hè thực tế, đừng tin hoàn toàn vào bài viết cũ.
Một mẹo nhìn bản đồ: nếu thấy một con đường trung tâm rộng gấp đôi xung quanh, chạy thẳng ra sông, khả năng cao đó là lòng kênh cũ. Áp vào Hàm Nghi, ta hiểu vì sao chợ thời Pháp chọn chỗ này: nó nằm ở chỗ nước và đất gặp nhau.
Khu Chợ Cũ hôm nay có gì đáng ghé?
Hàng ăn sáng. Đây là thế mạnh lâu đời: các món Hoa, món Sài Gòn bình dân bán từ sớm cho người đi làm khu trung tâm. Trước giờ hành chính là lúc đông và tươi nhất.
Thực phẩm, đồ khô, hàng nhập. Khu này nổi tiếng một thời với các tiệm bán thực phẩm nhập khẩu, rượu, bánh kẹo, đồ hộp. Cách bày hàng dày đặc, chủ tiệm nhớ khách quen.
Cái nhịp “chợ” còn sót lại. Không có mái chợ, nhưng sáng sớm vẫn có người đi chợ thật sự, mua thịt cá rau cho bữa cơm, khác hẳn kiểu mua sắm cho khách du lịch ở chợ Bến Thành.
Kiến trúc phố buôn. Nhiều căn nhà ống, nhà phố có tầng trệt bán hàng và tầng trên ở, kiểu nhà quen của dân buôn Sài Gòn. Ngước lên tầng hai, tầng ba mới thấy tuổi của khu phố.
Gần bờ sông. Ăn sáng xong đi bộ ra bến Bạch Đằng chỉ mất vài phút, đúng con đường mà hàng hóa ngày xưa vẫn đi theo chiều ngược lại.
Không hợp để “săn đồ lưu niệm”. Ai tìm áo thun, túi xách, quà du lịch thì sẽ thất vọng. Chợ Cũ là khu của người địa phương, không bày hàng cho khách tham quan.
Vỉa hè chật, xe nhiều. Hàng quán lấn vỉa hè, xe máy dừng đỗ sát nhau. Đi với người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ cần nắm tay và đi chậm.
Giá cả theo kiểu chợ phố. Phần lớn hàng ăn ở đây bán cho khách quen, ít nói thách, nhưng không niêm yết thì nên hỏi giá trước khi gọi, nhất là món có hải sản hay món theo ký.
Chợ Cũ và chợ Bến Thành: khác nhau chỗ nào khi ghé?
Hai nơi cách nhau mấy trăm mét nhưng phục vụ hai kiểu người khác hẳn. Bảng dưới giúp chọn nơi đúng với việc mình cần.
| Tiêu chí | Khu Chợ Cũ | Chợ Bến Thành |
|---|---|---|
| Có mái chợ không | Không, là khu phố buôn bán | Có, một công trình lớn bốn cửa |
| Khách chính | Người đi làm, cư dân khu trung tâm | Khách du lịch, người mua sỉ lẻ đủ kiểu |
| Giờ đẹp nhất | Sáng sớm tới trước giờ làm | Buổi sáng sau khi chợ mở hẳn, trước giờ nắng gắt |
| Mua gì hợp | Đồ ăn, thực phẩm, đồ khô cho bếp nhà | Vải, quà, đặc sản đóng gói, đồ lưu niệm |
| Mức nói thách | Thấp, chủ yếu khách quen | Cao hơn với khách lạ, cần trả giá |
| Giá trị lịch sử | Vị trí chợ trước 1914, tên gọi còn lại | Công trình 1914, tháp đồng hồ, bố cục bốn cửa |
Đi một buổi sáng có thể ghép cả hai: ăn sáng ở Chợ Cũ, rồi đi bộ dọc Hàm Nghi về chợ Bến Thành khi chợ đã mở hẳn.
Ghé Chợ Cũ sao cho trọn: mấy lời dặn của người đi quen
Đi bộ, đừng chạy xe vào. Chỗ dừng xe hiếm, gửi xe lòng vòng tốn thời gian hơn quãng đi bộ từ chợ Bến Thành hay từ ga metro.
Đi sớm. Hàng ăn ngon thường bán theo mẻ, gần trưa là hết hoặc chỉ còn món phụ. Đi trễ dễ có cảm giác “khu này có gì đâu”.
Chọn quán đông người địa phương. Không cần nhớ tên quán: nhìn chỗ nào nhân viên văn phòng ngồi kín ghế, có nhiều xe đậu là chỗ đó ổn.
Mang tiền lẻ. Nhiều hàng vỉa hè đã nhận chuyển khoản, nhưng tiền lẻ vẫn nhanh và đỡ phiền khi điện thoại yếu sóng.
Hỏi giá món theo ký. Món tính theo cân, theo con như hải sản hay đồ quay thì hỏi trước cho chắc, tránh bất ngờ lúc tính tiền.
Tôn trọng nhịp buôn bán. Chủ tiệm đang bận giờ cao điểm thì đừng đứng chắn lối chụp ảnh lâu. Muốn chụp thì xin phép, mua một món là lịch sự nhất.
Nhìn lên tầng trên. Phần thú vị của khu phố là các mặt tiền cũ ở tầng hai, tầng ba, ban công sắt, cửa chớp gỗ. Đi chậm và ngước lên.
Ghép với bến Bạch Đằng. Từ Chợ Cũ ra sông rất gần. Sáng sớm gió sông mát, ngồi nhìn tàu là cách hay nhất để hình dung vì sao chợ xưa nằm ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Cũ ở Sài Gòn bây giờ còn là chợ không?
Không còn công trình chợ có mái như thời Pháp. Chợ Cũ ngày nay là tên gọi của khu phố buôn bán quanh đường Hàm Nghi, nổi bật nhất là hàng ăn và thực phẩm.
Từ chợ Bến Thành đi bộ ra Chợ Cũ mất bao lâu?
Chỉ khoảng vài trăm mét theo hướng ra bờ sông, đi bộ thong thả chừng mười phút. Đi dọc Hàm Nghi là dễ nhất, nhưng nên để ý các đoạn vỉa hè đang sửa hoặc có rào.
Vì sao chợ Bến Thành phải dời khỏi Chợ Cũ?
Khu gần sông chật, ẩm và khó mở rộng khi đô thị phát triển nhanh. Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa xây chợ mới trên vùng trũng đã lấp ở phía trong, khánh thành năm 1914.
Khu Chợ Cũ có hợp để mua quà cho khách du lịch không?
Không hợp lắm. Khu này bán cho người địa phương: đồ ăn, thực phẩm, đồ khô cho bếp nhà. Muốn mua quà đóng gói, đồ lưu niệm thì chợ Bến Thành hợp hơn.
Đường Hàm Nghi có phải từng là kênh không?
Nhiều tài liệu về quy hoạch thời Pháp cho biết Hàm Nghi và Nguyễn Huệ là những con kênh được lấp cuối thế kỷ 19. Độ rộng bất thường và hướng chạy thẳng ra sông là dấu vết dễ thấy nhất.
Chợ Cũ có còn dấu tích công trình nào của chợ xưa?
Hầu như không còn công trình nào của ngôi chợ khung sắt để nhìn thấy. Thứ còn lại là tên gọi, cấu trúc khu phố và nghề buôn bán đồ ăn đã bám trụ hơn một thế kỷ.
