Quanh khu Bến Thành vẫn còn những nghề vỉa hè có từ nhiều chục năm: thợ sửa đồng hồ ngồi bên chiếc bàn kính nhỏ, người đạp xích lô, người bán vé số dạo, thợ may đo trong chợ, người đánh giày, thợ chụp ảnh ở các công trình cổ. Họ thưa dần vì điện thoại thay đồng hồ, vì vỉa hè được quản lý chặt hơn, vì giá mặt bằng, nhưng vẫn là một phần gương mặt của trung tâm.
Những người này không xuất hiện trong sách hướng dẫn du lịch, mà họ biết khu trung tâm rõ hơn ai hết: biết giờ nào phố đông, góc nào có bóng mát, ai đã dọn đi, toà nhà nào mới mọc. Bài này kể về họ, về cách họ làm nghề, và về cách người đi đường nên cư xử khi gặp.
Vì sao nghề vỉa hè sống được giữa khu đắt đỏ nhất thành phố?
Khu lõi quanh chợ Bến Thành có giá thuê mặt bằng thuộc hàng cao nhất thành phố. Một tiệm sửa đồng hồ, một quầy đánh giày không thể nào trả nổi tiền thuê ở mặt tiền. Nghề vỉa hè sống được nhờ một thứ khác: lượng người qua lại. Nơi càng đông người đi bộ, dân văn phòng, du khách, thì càng có khách cần thay pin đồng hồ, khâu quai dép, mua tờ vé số.
Họ sống bằng góc quen. Người thợ đồng hồ ngồi nhiều năm ở một góc, dưới một gốc cây, cạnh một cửa hàng có chủ quen cho ngồi nhờ. Khách quen biết chỗ để tìm, và thợ biết khách quen theo từng chiếc đồng hồ đã sửa. Mất góc là mất khách, nên ít ai dời đi khi không bắt buộc.
Nghề vỉa hè cũng chịu những thay đổi lớn của thành phố. Những đợt lập lại trật tự vỉa hè, công trình metro đào xới cả trục Lê Lợi nhiều năm, rồi đại dịch làm phố vắng hoe. Nhiều người đã bỏ nghề, về quê hoặc chuyển sang chạy xe giao hàng. Người còn lại phần lớn đã lớn tuổi.
Vì thế, gặp họ bây giờ là gặp một lớp người đang thưa dần. Không cần lãng mạn hoá chuyện này, cũng không cần thương hại. Họ là người làm nghề, và cách tôn trọng nhất là dùng dịch vụ khi cần, trả đúng công.
Những nghề xưa còn gặp quanh trung tâm
Sửa đồng hồ vỉa hè. Một bàn kính nhỏ, vài hộp đồ nghề, chiếc kính lúp kẹp mắt. Thay pin, thay dây, lau dầu, chỉnh giờ. Thợ giỏi nhìn qua chiếc đồng hồ cơ là đoán được tuổi của nó.
Đạp xích lô. Ngày nay xích lô ở trung tâm chủ yếu chở khách du lịch dạo phố, nhiều người làm theo nhóm, theo đơn vị tổ chức. Đi xích lô vẫn là một trải nghiệm, miễn chốt giá rõ.
Bán vé số dạo. Người bán đi bộ cả ngày, mời từng bàn cà phê, từng người ngồi chờ. Nhiều người lớn tuổi, có người khuyết tật, có người từ quê lên. Mua hay không là chuyện của mình, từ chối thì nhẹ nhàng.
Đánh giày. Vừa có người ngồi cố định, vừa có người đi dạo mời khách. Nên hỏi giá trước, và chỉ để người ta động vào giày khi mình đồng ý.
May đo, may áo dài. Trong chợ Bến Thành và quanh khu trung tâm có các sạp, tiệm may đo, kể cả may áo dài lấy nhanh cho du khách. Hỏi kỹ thời gian và số lần thử.
Chụp ảnh ở công trình cổ. Thợ ảnh từng đứng chờ khách ở các công trình nổi tiếng. Nay ít người chụp ảnh dạo hơn, nhưng các ê kíp chụp ảnh cưới vẫn thường làm việc quanh Bưu điện và khu Nhà thờ.
Sửa giày dép, khâu túi. Thợ ngồi với chiếc máy khâu tay hoặc hộp kim chỉ, vá đế, khâu quai, thay khoá kéo ngay tại chỗ.
Gánh hàng rong. Gánh trái cây, bánh, xôi, chè vẫn đi trên phố, dù thưa hơn. Đây cũng là nơi hay có chuyện nói thách với khách lạ.
Viết thư, dịch thư thuê. Nhiều người còn nhớ hình ảnh một cụ ông ngồi ở Bưu điện Thành phố viết thư, dịch thư giúp khách suốt nhiều chục năm. Nghề này nay gần như không còn.
Một buổi sáng bên bàn sửa đồng hồ
Người thợ thường tới sớm, trước khi phố đông. Bày bàn, kê ghế, lau mặt kính, xếp lại những chiếc hộp nhỏ đựng pin, ốc, kim. Chiếc ô lớn hay tấm bạt che nắng được dựng lên. Khách đầu tiên trong ngày thường là dân văn phòng ghé thay pin trước giờ làm.
Cái làm người ta phục là sự kiên nhẫn. Mở nắp đáy một chiếc đồng hồ cơ, gỡ từng chi tiết nhỏ hơn hạt gạo, lau dầu, lắp lại, giữa tiếng xe máy và bụi đường. Thợ lâu năm không cần nhìn bảng, nhớ cỡ pin của hàng trăm loại máy.
Khách mang tới đủ thứ chuyện. Chiếc đồng hồ của ông nội, chiếc đồng hồ cưới, chiếc mua ở chợ hồi trẻ. Người thợ nghe, sửa, và đôi khi khuyên thật lòng: "cái này sửa tốn hơn mua mới, giữ làm kỷ niệm thôi". Một lời khuyên như vậy là lý do khách quay lại.
Trưa, thợ ăn hộp cơm mang theo hoặc gọi một đĩa cơm ở quán gần đó, ngả lưng trên ghế. Chiều dọn hàng trước giờ tan tầm. Ngày này qua ngày khác, nhiều năm như vậy, ở cùng một góc phố.
Gặp người làm nghề vỉa hè: nên làm gì, tránh gì
Vài nguyên tắc đơn giản giúp cả khách lẫn người làm nghề dễ chịu.
| Nghề | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Sửa đồng hồ, giày dép | Hỏi giá và thời gian trước, chờ tại chỗ nếu việc nhanh | Để lại đồ quý mà không hỏi rõ khi nào lấy |
| Xích lô | Chốt giá, lộ trình, thời gian, số người | Lên xe khi giá còn mơ hồ |
| Vé số dạo | Từ chối nhẹ nếu không mua | Xua đuổi, nói lời nặng |
| Đánh giày | Hỏi giá trước khi đồng ý | Để người lạ động vào giày khi chưa nhờ |
| May đo | Hỏi số lần thử, ngày lấy, đặt cọc bao nhiêu | Đặt may sát ngày bay về |
| Gánh hàng rong | Hỏi giá trước, mua đúng số mình cần | Gánh hàng lên vai chụp ảnh mà chưa hỏi |
| Chụp ảnh người làm nghề | Hỏi trước, nếu được thì mua hàng, dùng dịch vụ | Chĩa máy vào mặt người đang làm việc |
Một bức ảnh xin phép đàng hoàng thường đẹp hơn bức chụp lén: người ta nhìn vào máy, có khi cười, và bạn có thêm một câu chuyện để kể.
Nghề xưa sẽ còn bao lâu?
Không ai trả lời được câu này. Điện thoại thông minh đã gần như xoá sổ nghề chụp ảnh dạo; ứng dụng gọi xe làm xe ôm truyền thống thưa hẳn; vé số vẫn bán nhưng người bán trẻ ít dần. Mỗi nghề có số phận riêng.
Có những nghề đang tìm cách thích nghi. Thợ may đo nhận đặt qua mạng, gửi ảnh mẫu cho khách. Xích lô gắn với các tour, làm theo nhóm, có đồng phục. Thợ sửa đồng hồ có thêm khách trẻ chơi đồng hồ cơ cũ, mang tới nhờ lau dầu.
Cũng có những nghề còn nhờ thói quen của người lớn tuổi. Họ vẫn thích thay pin đồng hồ ở góc quen, vẫn thích may một chiếc áo vừa người thay vì mua sẵn. Khi lớp khách này thưa đi, lớp thợ cũng thưa theo.
Người đi bộ qua khu Bến Thành hôm nay vẫn còn kịp gặp họ. Dừng lại thay một viên pin, khâu lại chiếc quai dép, đi một vòng xích lô đã chốt giá rõ ràng, đó là cách đơn giản nhất để biết một phần Sài Gòn đang dần khép lại.
Câu hỏi thường gặp
Ở trung tâm Sài Gòn còn thợ sửa đồng hồ vỉa hè không?
Vẫn còn, nhưng thưa hơn trước. Họ thường ngồi cố định ở một góc phố quen trong giờ hành chính; hỏi người bán hàng hay bảo vệ quanh đó là được chỉ.
May áo dài ở chợ Bến Thành mất bao lâu?
Tuỳ sạp và tuỳ mùa, có nơi nhận may nhanh, có nơi cần nhiều ngày. Hỏi rõ số lần thử và ngày lấy, và đừng đặt sát ngày bay về.
Đi xích lô ở trung tâm bây giờ còn không?
Còn, chủ yếu phục vụ khách du lịch dạo phố. Nên đi qua khách sạn hoặc đơn vị tổ chức tour, hoặc chốt giá thật rõ nếu thuê trực tiếp.
Mua vé số dạo có phải là giúp người bán không?
Người bán hưởng một phần trên mỗi tờ bán được, nên mua là có góp vào thu nhập của họ. Tuy vậy, mua hay không là lựa chọn cá nhân, từ chối lịch sự không có gì sai.
Có nên chụp ảnh người làm nghề vỉa hè?
Nên hỏi trước, nhất là chụp cận mặt. Nhiều người vui vẻ đồng ý, nhất là khi mình có dùng dịch vụ hay mua hàng của họ.
Vì sao nghề vỉa hè ở trung tâm ngày càng ít?
Có nhiều lý do cùng lúc: công nghệ thay thế một số nghề, vỉa hè được quản lý chặt hơn, phố trung tâm thay đổi, và lớp người làm nghề đã lớn tuổi mà ít người trẻ nối nghề.
