Phần lớn người Sài Gòn hôm nay có gốc từ nơi khác, gần thì vài chục cây số, xa thì cả nghìn cây số. Thành phố ít khi hỏi người mới tới từ đâu. Ở đủ lâu, làm ăn, sống theo nhịp phố, quen chữ "dạ", quen món ăn, thì người ta tự thấy mình là người Sài Gòn, và người xung quanh cũng coi như vậy.
Khu trung tâm là nơi thấy rõ nhất điều này. Người bảo vệ toà nhà, cô phục vụ quán cà phê, anh giao hàng, chị bán hàng trong chợ, người làm văn phòng trên tầng cao, rất nhiều người là "dân tứ xứ". Bài này kể chuyện của họ, không lý tưởng hoá, cũng không bi thảm hoá.
Thành phố được dựng nên bởi người tới sau
Sài Gòn từ thuở lập phố đã là nơi người các vùng tụ về buôn bán, làm ăn. Mỗi giai đoạn lịch sử lại có những làn sóng người mới tới, mang theo giọng nói, món ăn, nghề nghiệp của quê mình. Lâu dần, những thứ đó hoà vào nhau thành cái mà ngày nay người ta gọi là "chất Sài Gòn".
Đó là lý do người Sài Gòn ít khi hỏi "quê đâu" ngay lần gặp đầu. Câu hỏi đó có thể tới, nhưng thường sau khi đã làm quen, như một câu chuyện phiếm, không phải để xếp người ta vào ô nào. Một người nói giọng khác giữa chợ không làm ai ngoái lại.
Trong một gia đình Sài Gòn, chuyện ông bà ở một quê, bố mẹ ở quê khác, con cái sinh ra ở thành phố là rất bình thường. Mâm cơm nhà vì thế có món của nhiều nơi, và chính người trong nhà cũng khó nói mình thuộc về vùng nào.
Nói vậy không có nghĩa là không có khác biệt hay va chạm. Người mới tới vẫn phải học cách sống ở thành phố, và có lúc thấy lạc lõng. Nhưng không khí chung là cởi mở: thành phố quen với người lạ vì chính nó được làm nên từ người lạ.
Người tới sau làm gì ở khu trung tâm?
Bảo vệ toà nhà, giữ xe. Ca đêm, ca ngày, đứng ở sảnh hay hầm xe. Họ biết từng người ra vào và thường là người chỉ đường giỏi nhất khu.
Phục vụ quán ăn, cà phê, khách sạn. Nhiều bạn trẻ vừa học vừa làm, có người làm vài năm rồi mở quán riêng.
Giao hàng, chạy xe công nghệ. Dòng áo đồng phục các màu trên phố trung tâm phần lớn là người từ nơi khác tới.
Bán hàng trong chợ, cửa hàng. Có người làm thuê cho chủ sạp nhiều năm, rồi tự thuê sạp, tự buôn bán.
Làm văn phòng. Các toà nhà trung tâm là nơi làm việc của rất nhiều người trẻ tốt nghiệp đại học từ khắp nơi.
Bán hàng rong, vé số. Nhiều người lớn tuổi lên thành phố kiếm thêm, ở trọ xa trung tâm, sáng sớm đi vào phố.
Thợ xây, công nhân công trình. Những cao ốc, tuyến metro ở trung tâm được dựng lên bởi bàn tay của rất nhiều người từ các tỉnh.
Sinh viên làm thêm. Phát tờ rơi, phục vụ sự kiện, bán hàng cuối tuần ở phố đi bộ, vừa kiếm tiền vừa làm quen thành phố.
Khi nào thì thấy mình là người Sài Gòn?
Hỏi người đã sống ở Sài Gòn mười năm, hai mươi năm câu này, câu trả lời thường không phải một ngày cụ thể mà là một khoảnh khắc. Có người kể là lần đầu về quê ăn Tết rồi thấy nhớ tiếng xe máy. Có người kể là khi bắt đầu chỉ đường cho người lạ mà không cần mở bản đồ.
Có người thấy mình đã thành người Sài Gòn khi buột miệng nói "dạ" với cả người nhỏ tuổi hơn, khi biết quán nào ngon trong hẻm nào, khi gặp mưa chiều mà không còn bực bội, chỉ tấp vào mái hiên chờ. Những thay đổi nhỏ, không ai bắt buộc, cứ thế tự tới.
Cũng có người sống cả đời ở thành phố mà vẫn tự nhận là người quê mình. Điều đó không mâu thuẫn. Ở Sài Gòn, người ta có thể vừa là người quê vừa là người thành phố, và không ai đòi phải chọn một.
Có lẽ chính sự không đòi hỏi đó là lý do thành phố giữ chân được nhiều người tới vậy. Không có bài kiểm tra nào để trở thành người Sài Gòn; chỉ cần sống ở đây đủ lâu và tử tế với nhau.
Mặt khó của việc làm người tới sau
Không phải câu chuyện nào cũng đẹp. Người mới lên thành phố, nhất là người làm lao động phổ thông, thường ở trọ xa trung tâm vì giá thuê. Mỗi ngày đi vào phố làm việc, tối lại về căn phòng nhỏ. Họ có mặt ở trung tâm cả ngày mà gần như không sống ở đó.
Xa nhà cũng là chuyện không dễ. Những dịp lễ, những lần nghe tin người nhà ốm, những khi thất nghiệp, người tới sau phải tự gánh nhiều thứ mà ở quê có họ hàng chia sẻ. Bạn bè đồng hương, nhóm người cùng quê ở thành phố trở thành chỗ dựa quan trọng.
Tết là lúc thấy rõ nhất. Những ngày cuối năm, rất nhiều người về quê, thành phố vắng hẳn. Đường trung tâm thông thoáng tới lạ, nhiều hàng quán đóng cửa. Người ở lại, vì phải làm việc hoặc không về được, có cả một Sài Gòn yên tĩnh hiếm thấy, nhưng cũng có nỗi nhớ nhà.
Rồi qua Tết, mọi người lại lên. Có người dẫn theo em, theo cháu, theo người cùng làng. Những người mới đó lại bắt đầu hành trình của riêng họ, và thành phố lại thêm một lớp người tới sau.
Những điều người mới lên hay thấy lạ ở trung tâm
Ai cũng bận mà vẫn sẵn lòng chỉ đường. Hỏi gì cũng được trả lời, dù câu trả lời có khi ngắn gọn.
Ăn sáng ngoài đường là chuyện thường. Nhiều người ít nấu bữa sáng ở nhà, ăn ở hàng quen trên đường đi làm.
Không ai hỏi quê ngay. Người ta hỏi làm gì, ở đâu trước, chuyện quê để sau.
Mưa chiều đúng hẹn. Mùa mưa, nhiều người còn hẹn nhau "sau cơn mưa".
Giá cả một món có thể khác nhau nhiều. Cùng một món ăn, ở quán trong hẻm và ở khu du khách có thể chênh nhau đáng kể.
Ngủ trưa ở đâu cũng được. Trên yên xe, trên ghế văn phòng, trên võng trong tiệm.
Ai cũng có thể làm chủ. Nhiều người bắt đầu bằng làm thuê rồi tự mở sạp, mở quán; thành phố không hỏi xuất thân.
Tết vắng như một thành phố khác. Năm đầu ở lại ăn Tết, nhiều người ngạc nhiên vì đường trung tâm thông thoáng tới vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta nói Sài Gòn là thành phố của người nhập cư?
Vì từ khi hình thành, thành phố luôn đón người từ nhiều vùng tới buôn bán, làm ăn, và phần lớn cư dân hôm nay có gốc từ nơi khác. Sự pha trộn đó tạo nên lối sống cởi mở của thành phố.
Người tới sau có bị phân biệt ở Sài Gòn không?
Nhìn chung không khí là cởi mở, người ta ít hỏi gốc gác khi mới gặp. Tuy vậy, khó khăn về chỗ ở, việc làm và cảm giác xa nhà là điều nhiều người mới tới phải trải qua.
Tết ở Sài Gòn có vắng thật không?
Có, những ngày cuối năm và đầu năm nhiều người về quê nên đường phố vắng hơn hẳn. Một số hàng quán đóng cửa nhiều ngày, nhưng khu trung tâm vẫn có hoạt động lễ hội.
Mới lên Sài Gòn làm việc nên ở đâu?
Tuỳ chỗ làm và khả năng tài chính. Ở gần trung tâm tiện đi lại nhưng chi phí cao; nhiều người chọn ở xa hơn và đi xe vào. Khi thuê nhà, nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi người có kinh nghiệm.
Phải sống bao lâu mới được coi là người Sài Gòn?
Không có mốc nào cả. Người Sài Gòn thường coi ai sống, làm việc và gắn bó với thành phố là người nhà, không cần biết đã ở bao lâu.
Người mới lên thành phố nên làm quen thế nào?
Bắt đầu từ chỗ làm, khu trọ và những nhóm người cùng sở thích hay cùng quê. Chào hỏi hàng xóm, quen vài hàng quán quanh nhà là đã có chỗ dựa đầu tiên.
