Muốn tìm dấu vết người Sài Gòn xưa quanh Bến Thành, hãy đi bộ vào sáng sớm qua chợ, các đại lộ cũ, những chung cư cũ và công viên; bắt chuyện với tiểu thương lâu năm, người làm nghề vỉa hè, người lớn tuổi ngồi trước cửa nhà; nghe nhiều hơn hỏi; xin phép trước khi ghi âm hay chụp ảnh; rồi đối chiếu những gì nghe được với tài liệu ở thư viện và bảo tàng.
Công trình thì có sách, có bảng giới thiệu. Còn người, những người đã bán hàng, đi học, đi làm, yêu đương, nuôi con quanh khu chợ này, thì chỉ còn trong trí nhớ của chính họ và con cháu. Bài này là cẩm nang cho ai muốn đi tìm phần ký ức đó: sinh viên làm đề tài, người viết, người chụp ảnh, hoặc đơn giản là con cháu muốn hiểu ông bà mình đã sống ra sao.
Phần đầu là lộ trình và giờ giấc, phần giữa là cách bắt chuyện và ghi chép, phần cuối là những sai lầm hay gặp và nơi cần tìm tới khi muốn kiểm chứng.
Vì sao nên đi tìm người, không chỉ tìm công trình?
Chợ Bến Thành, Nhà hát, Bưu điện, Nhà thờ Đức Bà đã được viết rất nhiều. Nhưng cái làm nên khu trung tâm không chỉ có kiến trúc. Đó là người tiểu thương ba đời giữ một sạp vải, người thợ đồng hồ ngồi một góc phố mấy chục năm, gia đình sống trong căn hộ chung cư cũ từ thời ông bà, người đạp xích lô thuộc từng con hẻm.
Lớp người này đang thưa dần. Người lớn tuổi mất đi, gia đình dọn ra ngoại thành, mặt bằng đổi chủ, nghề vỉa hè biến mất. Mỗi câu chuyện không được ghi lại là một mảnh ký ức thành phố mất đi.
Đi tìm người cũng là cách hiểu thành phố sâu hơn. Một mặt tiền cũ trở nên sống động khi biết ai đã ở đó, đã buôn bán gì. Một con đường có nghĩa khác khi nghe một bà cụ kể về những lần đi phố tuổi đôi mươi.
Cũng nên nói thẳng: đây là việc cần kiên nhẫn. Không phải ai cũng muốn kể, không phải câu chuyện nào cũng chính xác, và có những ngày đi cả buổi không bắt chuyện được ai. Nhưng một buổi chiều nghe được một câu chuyện thật đáng giá hơn nhiều buổi đọc sách.
Lộ trình gợi ý: điểm đến, nhìn gì, có thể gặp ai
Lộ trình có thể đi bộ trong một buổi sáng. Không cần đi hết; một hai điểm mà nghe được chuyện hay là đủ.
| Điểm | Nhìn gì | Có thể gặp ai |
|---|---|---|
| Công viên Tao Đàn, sáng sớm | Nhóm tập dưỡng sinh, người mang lồng chim | Người lớn tuổi sống quanh khu trung tâm nhiều năm |
| Công viên 23/9 | Người tập thể dục, ghế đá dưới tán cây | Người dân quanh khu chợ, người làm nghề tự do |
| Chợ Bến Thành | Các khu hàng lâu đời như vải, đồ khô, may đo | Tiểu thương lâu năm, có gia đình buôn bán nhiều đời |
| Đường Lê Lợi và các con đường quanh chợ | Mặt tiền nhà phố cũ, cửa sắt kéo, ban công | Chủ tiệm buôn cũ, thợ sửa đồ vỉa hè |
| Phố đi bộ Nguyễn Huệ | Chung cư cũ hai bên đại lộ | Cư dân lâu năm, chủ quán nhỏ trong chung cư |
| Đồng Khởi, Bưu điện Thành phố | Công trình thời Pháp, các tiệm lâu đời | Nhân viên, người bán hàng làm việc lâu năm quanh đó |
| Bến Bạch Đằng | Dải ven sông, người ngồi hóng mát | Người lớn tuổi đi tập, kể chuyện bến sông xưa |
Trước khi đi, đọc qua bài tên đường cũ và ký ức phố trung tâm để hiểu khi người lớn tuổi nhắc tới Bonard, Catinat hay Charner.
Chọn giờ nào để dễ gặp và dễ nói chuyện?
Giờ tốt nhất là sáng sớm ở công viên. Người lớn tuổi tập xong thường ngồi lại uống trà, nói chuyện, tâm trạng thoải mái, không vội. Một người lạ ngồi xuống gần, hỏi thăm vài câu, thường được đón nhận.
Ở chợ, tránh giờ đông khách. Tiểu thương bận bán thì không có thời gian kể chuyện, và hỏi han lúc đó là làm phiền. Lúc chợ vãn khách, giữa buổi hoặc gần giờ dọn hàng, người bán thường thong thả hơn. Mua một món hàng trước khi hỏi chuyện là phép lịch sự.
Buổi chiều mát, trước cửa các dãy nhà phố cũ, trong sảnh chung cư cũ, người lớn tuổi hay ngồi hóng gió. Đây cũng là lúc dễ bắt chuyện, nhất là khi mình đi chậm, không vội vã, không chĩa máy ảnh.
Nhịp sinh hoạt từng giờ của khu trung tâm được mô tả trong bài một ngày của người sống ở trung tâm Sài Gòn; dựa vào đó để chọn lúc người mình muốn gặp đang rảnh.
Bắt chuyện và nghe người lớn tuổi kể: các bước
Phần khó nhất là bắt đầu. Các bước dưới đây giúp cuộc trò chuyện tự nhiên, không giống phỏng vấn.
- Chào và giới thiệu mình là ai, vì sao muốn nghe. Nói thật: sinh viên làm đề tài, người viết, hay con cháu muốn hiểu về khu phố. Người ta dễ mở lòng với người nói rõ mục đích.
- Bắt đầu bằng chuyện trước mắt. Hỏi về cái cây trước nhà, món hàng đang bán, con đường trước mặt, rồi mới dẫn dần về chuyện xưa.
- Để người kể dẫn dắt. Đừng chen ngang để sửa năm tháng hay đòi chi tiết. Câu chuyện hay thường nằm ở những đoạn lan man.
- Hỏi về cảm giác, không chỉ sự kiện. Hỏi hồi đó đi phố mặc gì, ăn gì, sợ gì, vui gì. Những chi tiết này làm câu chuyện sống.
- Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh. Nói rõ sẽ dùng vào đâu. Nếu người kể ngần ngại, chỉ ghi chép tay.
- Hỏi có muốn giữ tên hay không. Nhiều người vui khi được nêu tên, nhiều người muốn ẩn danh. Tôn trọng lựa chọn đó.
- Cảm ơn và hẹn quay lại. Một câu chuyện hiếm khi kể hết trong một lần. Quay lại lần hai, người kể thường mở lòng hơn.
Nếu được, mang theo vài tấm ảnh cũ về khu trung tâm. Ảnh là chiếc chìa khoá mở trí nhớ hiệu quả hơn mọi câu hỏi.
Những câu hỏi gợi chuyện hay
"Hồi cô chú mới tới đây, khu này trông ra sao?" Câu mở đầu nhẹ nhàng, để người kể tự chọn điểm bắt đầu.
"Ngày xưa đi chợ Bến Thành mua gì nhiều nhất?" Gợi những chi tiết đời thường về hàng hoá, giá cả, cách mua bán.
"Tết ngày trước ở khu này thế nào?" Chuyện Tết thường gắn với những ký ức vui và nhiều chi tiết.
"Nghề này cô chú học từ ai?" Với người làm nghề, câu hỏi này mở ra cả một dòng truyền nghề.
"Con đường này đã đổi như thế nào?" Người lớn tuổi thường nhớ rõ những gì đã mất: cái cây, cái quán, cái rạp.
"Có chỗ nào cô chú nhớ nhất mà giờ không còn?" Câu hỏi về mất mát, nên hỏi khi cuộc trò chuyện đã đủ thân.
"Con cháu có còn ở khu này không?" Gợi chuyện về sự thay đổi của gia đình và khu phố.
"Nếu kể cho người trẻ một điều về Sài Gòn xưa, cô chú sẽ kể gì?" Thường là câu trả lời hay nhất cả buổi.
Nghề xưa là kho chuyện sống
Những người làm nghề vỉa hè lâu năm là nguồn chuyện quý. Họ ngồi một chỗ đủ lâu để thấy cả khu phố thay đổi: toà nhà nào được xây, cửa hàng nào đóng, gia đình nào dọn đi. Họ cũng biết những câu chuyện mà sách không ghi.
Cách gần họ nhất là dùng dịch vụ. Thay một viên pin đồng hồ, khâu lại chiếc quai dép, may một chiếc áo, rồi trong lúc chờ thì hỏi chuyện. Người thợ đang làm tay thường sẵn lòng nói chuyện hơn là khi ngồi không.
Đừng biến họ thành đối tượng để chụp ảnh. Nhiều người làm nghề đã quá quen với ống kính du khách chĩa vào mặt mà không một lời hỏi. Người đến nghe chuyện thật lòng sẽ được đối xử khác.
Danh sách các nghề còn gặp và cách ứng xử với từng nghề có trong bài nghề xưa còn lại ở khu Bến Thành.
Ví dụ tình huống: một buổi sáng đi tìm chuyện
Một sinh viên làm đề tài về chợ Bến Thành tới chợ lúc đông khách, hỏi liên tục ba sạp liền mà không ai trả lời. Hôm sau, bạn tới giữa buổi, mua một xấp vải nhỏ ở một sạp lâu năm, rồi hỏi chủ sạp bán ở đây được bao lâu. Bà chủ kể một mạch chuyện mẹ mình mở sạp, chuyện những mùa Tết đông khách, chuyện những lần chợ sửa chữa. Khác biệt chỉ nằm ở giờ đến và một món hàng.
Một người viết muốn ghi âm câu chuyện của một cụ ông ở công viên. Cụ đồng ý kể nhưng ngại ghi âm. Người viết ghi tay, hôm sau quay lại đọc cho cụ nghe phần đã ghi, cụ sửa vài chỗ rồi tự đề nghị: "thôi ghi âm luôn đi cho đúng". Sự tin tưởng tới sau, không tới trước.
Một người con muốn tìm hiểu ngôi nhà ông bà từng thuê ở gần chợ. Hỏi hàng xóm thì không ai còn nhớ. Tới thư viện tra danh bạ, báo cũ, rồi hỏi một cụ ở chung cư gần đó, cuối cùng người con biết được ông bà từng buôn bán gì. Ký ức thường phải ghép từ nhiều mảnh.
Không có cách nào chắc chắn để nghe được chuyện hay. Nhưng tới đúng giờ, có một lý do chính đáng, kiên nhẫn quay lại, là ba thứ làm cơ hội tăng lên rất nhiều.
Sai lầm thường gặp khi đi tìm ký ức
Coi lời kể như sử liệu chính xác. Ký ức là thật về cảm xúc, nhưng năm tháng, con số, tên người có thể nhầm. Ghi là "theo lời kể" và đối chiếu thêm.
Hỏi dồn như phỏng vấn. Người lớn tuổi mệt và khép lại khi bị hỏi liên tục.
Hỏi chuyện nhạy cảm quá sớm. Chuyện chiến tranh, chuyện mất mát gia đình, chuyện chính trị nên để người kể tự nhắc tới, không gợi ép.
Đăng lên mạng khi chưa xin phép. Đăng ảnh, tên, địa chỉ của người kể có thể làm phiền họ và gia đình. Luôn hỏi trước.
Làm phiền lúc người ta đang buôn bán. Mất khách vì người hỏi chuyện là điều người bán không quên.
Chỉ nghe một người. Một câu chuyện có nhiều phiên bản. Nghe vài người cùng khu sẽ thấy bức tranh đầy đủ hơn.
Hứa rồi không gửi lại. Hứa gửi ảnh, gửi bài viết thì nhớ gửi. Đó là cách giữ lòng tin cho người đến sau.
Khi nào cần tới thư viện, cơ quan lưu trữ hoặc người có chuyên môn?
Kiểm chứng năm tháng, tên đường, sự kiện. Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM có báo chí và sách cũ về Sài Gòn; hỏi thủ thư cách tra cứu.
Tìm hồ sơ, bản đồ, ảnh thời trước. Trung tâm Lưu trữ quốc gia II ở TP.HCM lưu giữ nhiều tài liệu của các thời kỳ trước; liên hệ trước để biết thủ tục khai thác.
Tìm hiểu hiện vật, đời sống xưa. Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh ở gần trung tâm có các trưng bày về lịch sử và đời sống đô thị.
Viết đề tài nghiên cứu. Nhờ giảng viên hướng dẫn hoặc nhà nghiên cứu về lịch sử Sài Gòn góp ý phương pháp, nhất là cách dẫn nguồn.
Xuất bản sách, làm phim có dùng lời kể, hình ảnh người khác. Hỏi luật sư về quyền hình ảnh, quyền tác giả và văn bản đồng ý của người kể.
Ghi chép bị lẫn lộn giữa nhiều người kể. Nhờ người làm lịch sử truyền khẩu hoặc giảng viên chỉ cách ghi chú nguồn cho từng đoạn, ngay từ buổi đầu.
Tìm thông tin về nhà đất của gia đình. Liên hệ cơ quan đất đai hoặc luật sư; lời kể không thay được hồ sơ pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Muốn tìm hiểu Sài Gòn xưa nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng một buổi đi bộ quanh chợ Bến Thành, các đại lộ cũ và công viên vào sáng sớm, kết hợp đọc sách, xem ảnh cũ. Sau đó mới tìm người để nghe chuyện.
Người lớn tuổi có sẵn lòng kể chuyện cho người lạ không?
Nhiều người rất vui khi có người muốn nghe, nhất là khi được hỏi lịch sự và đúng lúc rảnh. Một số người không muốn kể, và điều đó cần được tôn trọng.
Ghi âm câu chuyện của người khác có cần xin phép không?
Cần, và nên nói rõ sẽ dùng vào việc gì. Nếu định đăng tải hay xuất bản, nên có sự đồng ý rõ ràng, tốt nhất bằng văn bản.
Lời kể của người già có đáng tin không?
Đáng tin về cảm xúc và đời sống, nhưng chi tiết như năm tháng, tên người có thể nhầm. Nên đối chiếu với tài liệu ở thư viện, cơ quan lưu trữ.
Có thể tra tài liệu về Sài Gòn xưa ở đâu?
Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II và Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh là những nơi nên tìm tới. Nên liên hệ trước để biết thủ tục.
Tiểu thương lâu năm ở chợ Bến Thành có còn không?
Vẫn còn những gia đình buôn bán nhiều năm, có nơi truyền qua nhiều thế hệ. Đến lúc chợ vãn khách và mua một món hàng là cách mở lời dễ nhất.
