Xởi lởi ở Sài Gòn là sự rộng rãi tự nhiên tới mức người ta không coi đó là việc tốt: một bình trà đá đặt ngoài vỉa hè ai khát cứ rót, một người lạ chỉ đường rồi chạy xe dẫn tới tận nơi, một bác xe ôm giúp dắt chiếc xe hư vào lề. Cái tử tế đó đi kèm sự bận rộn của phố lớn: giúp xong là đi, ít hỏi chuyện riêng, không chờ ai cảm ơn.
Người đến khu trung tâm lần đầu hay ngạc nhiên vì cả hai mặt cùng tồn tại: có chỗ nói thách, có người chèo kéo, nhưng cũng có bình trà đá miễn phí ngay góc đường. Bài này kể về mặt thứ hai, và cách người mới đến có thể nhận và đáp lại nó cho đúng.
Bình trà đá miễn phí: một thói quen của phố
Đi dọc nhiều con đường ở Sài Gòn sẽ thấy cảnh quen: một chiếc ghế nhựa hoặc kệ sắt nhỏ trước cửa nhà, trên đặt bình nước có vòi, vài cái ly, đôi khi có tấm bìa ghi "trà đá miễn phí". Không có ai trông. Người chạy xe ôm, người giao hàng, người nhặt ve chai, sinh viên đi bộ, ai khát thì dừng lại rót một ly rồi đi.
Chủ nhà thường là người buôn bán nhỏ hoặc gia đình sống ở mặt tiền. Mỗi sáng họ pha một bình, đổ thêm đá, chiều rửa ly, cứ thế nhiều năm. Hỏi vì sao làm vậy, câu trả lời phổ biến nhất là "trời nóng mà", như thể đó là lý do đủ cho mọi thứ.
Ở khu lõi quanh chợ Bến Thành, mặt tiền đắt và nhiều cửa hàng kinh doanh, nên bình trà đá thưa hơn các khu dân cư. Nhưng bước vào những con đường phụ, những dãy nhà có người ở, vẫn gặp. Người đi bộ cả buổi giữa nắng nhìn thấy một bình nước như vậy là hiểu ngay tính cách của thành phố.
Có người lo chuyện vệ sinh khi uống chung ly. Đó là lựa chọn của từng người; ai e ngại có thể mang ly riêng hoặc đơn giản là cảm ơn bằng một cái gật đầu rồi đi. Điều đáng nói ở đây không phải ly nước mà là thói quen chia sẻ không cần biết người nhận là ai.
Những kiểu tử tế hay gặp trên phố Sài Gòn
Chỉ đường tận nơi. Hỏi đường một người đang chạy xe, có khi người ta nói "chạy theo tui" rồi dẫn tới tận đầu hẻm.
Giúp đẩy xe hư. Xe chết máy giữa đường, có người dùng chân đẩy xe giùm tới tiệm sửa gần nhất, gọi là "đẩy xe". Đó là cảnh nhiều người Sài Gòn từng nhận và từng làm.
Bánh mì, cơm treo. Một số quán cho khách trả trước một phần ăn cho người khó khăn tới sau. Không ồn ào, không chụp ảnh.
Bơm xe, vá xe giá rẻ hoặc miễn phí. Có nơi treo bảng bơm xe miễn phí cho người già, học sinh, người khuyết tật.
Nhường chỗ trú mưa. Mưa đổ, chủ tiệm kéo khách đi đường vào đứng dưới mái hiên, không hỏi có mua gì không.
Nhắc nhở giữ đồ. Người bán hàng thấy khách cầm điện thoại sát mép đường, nhắc "cất vô đi con, giật đó".
Xúm vào giúp người gặp nạn. Một vụ va quẹt nhỏ, người xung quanh dừng lại đỡ người ngã, gọi cấp cứu, trông giùm chiếc xe.
Thêm cho khách chút đồ. Mua trái cây được dúi thêm một trái, mua xôi được thêm chút đậu phộng. Người ta gọi là "cho thêm chút lấy hên".
Vì sao người Sài Gòn xởi lởi?
Không có câu trả lời duy nhất, và cũng nên dè chừng những lời giải thích quá gọn. Nhưng người ở lâu thường kể ba điều. Thứ nhất, phần lớn người Sài Gòn từng là người nơi khác tới, từng được người lạ giúp, nên giúp lại người lạ là chuyện tự nhiên.
Thứ hai là nhịp buôn bán. Thành phố sống bằng việc mua bán, mà mua bán thì cần thiện cảm. Một câu chào, một chút cho thêm, một lời chỉ đường đều là cách giữ khách, giữ mối, và lâu dần thành nếp sống chứ không còn là tính toán.
Thứ ba là thời tiết và đường phố. Trời nóng quanh năm, mưa đổ bất chợt, xe cộ đông đúc: ai cũng biết cảm giác khát giữa trưa, ướt giữa đường, xe hư giữa dòng xe. Chính những trải nghiệm chung này làm người ta dễ thông cảm với nhau.
Đi kèm sự xởi lởi là cái gọn của phố lớn. Người Sài Gòn giúp xong thì đi, ít khi hỏi han sâu hay muốn được ghi ơn. Có người gọi đó là thờ ơ; người khác gọi đó là tôn trọng khoảng riêng. Cả hai đều đúng một phần.
Nhận lòng tốt của người lạ: làm sao cho phải?
Người mới đến hay lúng túng khi được giúp: trả tiền thì sợ người ta phật lòng, không trả thì áy náy. Vài nguyên tắc dưới đây giúp đỡ khó xử.
- Cảm ơn bằng lời và cái gật đầu. Phần lớn sự giúp đỡ trên phố chỉ cần vậy. Chìa tiền ra cho người chỉ đường có thể làm họ ngượng.
- Với người làm dịch vụ, trả công đàng hoàng. Người sửa xe, vá xe giúp mình lúc khó thì nên trả đủ công, có thể thêm chút. Đó là nghề của họ.
- Mua hàng để đáp lễ. Được chủ tiệm cho trú mưa, mua một chai nước hay món đồ nhỏ là cách cảm ơn được hiểu ngay.
- Đừng lợi dụng sự miễn phí. Bình trà đá dành cho người khát, không phải để đổ đầy bình mang đi.
- Giúp lại người khác khi có dịp. Đó là cách người Sài Gòn mong được đáp lại nhất, dù không ai nói ra.
Phân biệt sự giúp đỡ thật với người tự nhận giúp rồi đòi tiền: người giúp thật không chìa tay đòi gì, cũng không đi theo mình mãi.
Mặt kia của phố: xởi lởi không có nghĩa là ai cũng dễ dãi
Viết về sự tử tế mà bỏ qua phần còn lại thì không công bằng với người đọc. Khu Bến Thành là nơi tập trung du khách, nên cũng tập trung những người kiếm tiền từ sự ngây thơ của khách: nói thách, chèo kéo, dàn cảnh. Người Sài Gòn chính họ cũng phải cẩn thận ở đây.
Sự rộng rãi cũng có giới hạn của nó. Người bán sẵn lòng cho thêm một trái cây, nhưng sẽ không vui nếu khách trả giá xuống quá thấp rồi bỏ đi. Người dân sẵn lòng chỉ đường, nhưng không thích bị chụp ảnh khi chưa được hỏi.
Và cái gọn của phố lớn đôi khi bị hiểu là lạnh lùng. Ở chung cư cũ trung tâm, có người ở cạnh nhau nhiều năm mà chỉ chào nhau ở cầu thang. Đó không phải vô cảm; khi có chuyện, chính những người hàng xóm ít nói đó là người gõ cửa đầu tiên.
Hiểu cả hai mặt giúp người mới đến không vỡ mộng, cũng không đề phòng tới mức bỏ lỡ những khoảnh khắc đẹp nhất của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Uống trà đá miễn phí ngoài đường có cần trả tiền không?
Không cần, đó là nước chủ nhà để sẵn cho người đi đường. Uống xong để ly lại đúng chỗ, và nếu tiện thì cảm ơn người trong nhà.
Bánh mì treo, cơm treo là gì?
Là cách khách trả trước tiền một phần ăn để quán dành cho người khó khăn tới sau. Quán nào làm thường ghi chú nhỏ ở quầy; ai muốn góp thì hỏi người bán.
Người Sài Gòn có thân thiện với người nơi khác không?
Phần lớn dễ gần và sẵn lòng giúp, vì thành phố vốn được dựng nên bởi người từ nhiều nơi. Ở các điểm du lịch đông khách thì vẫn nên tỉnh táo trước những lời mời chào quá nhiệt tình.
Được người lạ dẫn đường có nên đưa tiền?
Nếu người đó chỉ đường giúp rồi đi thì cảm ơn là đủ. Nếu ai đó tự đi theo rồi đòi tiền thì đó là dịch vụ mình không yêu cầu, có quyền từ chối lịch sự.
Vì sao người bán hay cho thêm "lấy hên"?
Đó là thói quen buôn bán cũ, mong khách vui để quay lại và mong buổi bán được suôn sẻ. Khách chỉ cần nhận và cảm ơn.
Hàng xóm ở trung tâm có hay qua lại với nhau?
Ở nhà phố và chung cư cũ, người ta chào hỏi, giúp nhau khi có việc, nhưng ít can thiệp vào chuyện riêng. Mức độ thân tuỳ từng khu và từng người.
