Giao tiếp với người Sài Gòn dễ hơn nhiều người mới đến tưởng. Xưng hô theo tuổi, thêm chữ "dạ" và "nha", trả giá vui vẻ mà dứt khoát, không chỉ tay hay vẫy ngửa bàn tay để gọi người, ăn mặc kín đáo khi vào nơi thờ tự, và đáp lại sự giúp đỡ bằng lời cảm ơn hơn là bằng tiền: chừng đó đã đủ để được đón nhận ở hầu hết mọi nơi trong khu trung tâm.
Người Sài Gòn nổi tiếng thoải mái, ít câu nệ, nên khách lạ có lỡ lời cũng hiếm khi bị trách. Nhưng giữa được tha thứ và được quý mến là một khoảng cách, và khoảng cách đó nằm ở những chi tiết nhỏ mà bài này gom lại, từ quầy bánh mì đầu hẻm tới cuộc làm quen với hàng xóm khi mới dọn tới.
Bài viết cho hai kiểu người đọc: du khách ở vài ngày, và người chuyển tới sống, làm việc ở khu trung tâm. Phần đầu dùng cho cả hai; phần sau về hàng xóm và giấy tờ dành cho người ở lâu.
Ba nguyên tắc chung khi giao tiếp ở Sài Gòn
Nguyên tắc đầu tiên là thân mà có trên dưới. Người Sài Gòn nói chuyện thoải mái, hay cười, dễ bắt chuyện, nhưng vẫn đặt người đối diện vào một vị trí theo tuổi tác. Cách xưng hô là chỗ thể hiện điều đó rõ nhất: gọi đúng anh, chị, cô, chú thì mọi chuyện sau đó trôi chảy hơn.
Nguyên tắc thứ hai là thẳng mà mềm. Được thì nói được, không thì nói không, nhưng bọc trong chữ "dạ", chữ "nha" và nụ cười. Khách nên đáp lại đúng nhịp đó: từ chối rõ ràng, nhẹ nhàng, không viện cớ dài dòng, không im lặng lưỡng lự.
Nguyên tắc thứ ba là giữ thể diện cho nhau. Không làm ai mất mặt trước đám đông: không lớn tiếng ở chợ, không chê bai thẳng thừng món hàng hay món ăn trước mặt người bán, không vạch lỗi người khác giữa chỗ đông. Có điều không vừa ý thì nói riêng, nói nhẹ.
Ba nguyên tắc này áp dụng từ quầy hàng rong tới phòng họp văn phòng. Cách nói chuyện cụ thể, từng chữ đệm và cách gọi nhau, được giải thích kỹ hơn trong bài cách nói chuyện của người Sài Gòn.
Xưng hô theo từng tình huống thường gặp
Bảng dưới đây là cách an toàn nhất cho người chưa quen. Khi người đối diện tự xưng khác, cứ theo họ.
| Gặp ai | Gọi họ là | Mình xưng |
|---|---|---|
| Người bán hàng trạc tuổi hoặc lớn hơn mình chút | Anh, chị | Em |
| Người bán hàng rõ ràng lớn tuổi | Cô, chú | Con hoặc cháu |
| Người phục vụ trẻ ở quán | Em | Anh, chị |
| Người rất lớn tuổi | Ông, bà, bác | Con, cháu |
| Bảo vệ, tài xế trạc tuổi mình | Anh, chú tuỳ tuổi | Em, cháu |
| Đồng nghiệp mới ở văn phòng | Anh, chị, hoặc tên kèm anh, chị | Em, hoặc tên mình |
| Hàng xóm lớn tuổi | Cô, chú, bác, kèm thứ nếu biết, như chú Ba | Con, cháu |
| Trẻ nhỏ | Con, bé, cưng | Cô, chú, anh, chị |
Đoán tuổi hơi lệch không sao; người Sài Gòn không giận vì được gọi trẻ hơn. Điều làm người ta khó chịu là gọi trống không hoặc gọi "ê", "này".
Mua bán, trả giá: vui vẻ mà dứt khoát
Ở chợ và những chỗ không niêm yết giá, trả giá là chuyện bình thường. Cái người bán không thích không phải là bị trả giá mà là bị trả giá vô lý: hỏi giá rồi trả xuống một phần nhỏ, hoặc mặc cả thật lâu rồi bỏ đi không mua. Trả một con số mình thật sự sẵn lòng mua, và nếu người bán đồng ý thì mua.
Giữ nét mặt vui. Một câu "mắc quá chị ơi, bớt chút nha" kèm nụ cười đi xa hơn một câu cộc lốc. Nếu không chịu được giá, cảm ơn rồi đi; đôi khi người bán gọi lại, đôi khi không, cả hai đều bình thường.
Buổi sáng sớm, nhiều tiểu thương coi trọng "mở hàng", tức người khách mua đầu tiên trong ngày. Khách mở hàng mà trả giá kỹ rồi không mua thường làm người bán không vui. Không cần kiêng theo, chỉ cần biết để hiểu vì sao có sạp đón khách sáng sớm hơi khác.
Ở cửa hàng có niêm yết giá, trung tâm thương mại, quán ăn có thực đơn ghi giá thì không trả giá. Trả giá ở đó khiến người bán khó xử, vì họ thường không có quyền quyết định.
Ăn uống chung: mời, gắp, trả tiền
Mời trước khi ăn. Người Việt thường mời người lớn tuổi hơn trước khi cầm đũa. Một câu "mời cô chú ăn cơm" là đủ.
Gắp cho người khác là cử chỉ quan tâm. Được gắp đồ ăn vào chén, cứ nhận và cảm ơn. Nếu không ăn được món đó, để lại một bên, không cần giải thích dài.
Ai mời thì người đó thường trả. Rủ đi ăn mà không nói gì về chuyện chia tiền, người rủ thường trả. Giới trẻ thì hay chia đều.
Giành trả tiền là phép lịch sự. Cảnh hai người giằng nhau trả tiền ở quầy là quen thuộc. Thử giành một lần, nếu người kia nhất quyết thì để họ trả và hẹn lần sau mình mời.
Cụng ly theo nhóm. Khi uống bia với người Sài Gòn, cả bàn hay cụng ly nhiều lần. Uống tới đâu là quyền của mình, từ chối thêm cứ nói thẳng.
Không cắm đũa thẳng đứng vào chén cơm. Cử chỉ này gợi tới việc cúng người đã khuất, nhiều người kiêng.
Gọi người phục vụ bằng tiếng gọi, không vỗ tay. Nói "em ơi" hoặc giơ tay nhẹ là đủ, không búng tay, không huýt sáo.
Tiền boa không bắt buộc. Ở quán bình dân không có thói quen tip. Ở nhà hàng, khách sạn thì tuỳ lòng, thường được đón nhận vui vẻ.
Cử chỉ và hành vi nên tránh
Vẫy tay ngửa lòng bàn tay, ngoắc ngón tay để gọi người. Ở Việt Nam, cử chỉ này thường dùng để gọi chó mèo. Gọi người thì úp lòng bàn tay xuống và vẫy.
Chỉ thẳng ngón tay vào người khác. Dễ bị hiểu là thô. Chỉ hướng bằng cả bàn tay.
Xoa đầu người lớn. Đầu được coi là phần đáng tôn trọng. Với trẻ nhỏ, người quen xoa đầu là chuyện thường, người lạ thì nên tránh.
Ném đồ hay đưa đồ bằng một tay cho người lớn tuổi. Đưa và nhận bằng hai tay, nhất là với tiền, danh thiếp, quà.
Lớn tiếng, nổi nóng nơi đông người. Mất bình tĩnh giữa chợ làm người ta ngại giúp chứ không làm họ sợ.
Gác chân lên bàn, ghế trước mặt người khác. Ở nơi công cộng và trong nhà người khác đều bị coi là thiếu lịch sự.
Thể hiện tình cảm quá mức nơi công cộng. Nắm tay là bình thường, hôn hít lâu nơi đông người thì vẫn khiến nhiều người lớn tuổi ngại.
Chụp ảnh người lạ cận mặt khi chưa hỏi. Hỏi một câu hoặc ra dấu bằng máy ảnh, đợi cái gật đầu.
Ở nơi thờ tự và các công trình di sản
Khu trung tâm có nhà thờ, chùa, đền, miếu xen giữa phố xá. Khi vào những nơi này, mặc quần áo che vai và đầu gối, nói nhỏ, tắt chuông điện thoại. Nhiều chùa yêu cầu cởi giày trước khi vào chánh điện; cứ nhìn người khác làm hoặc nhìn chỗ để giày ở cửa.
Nhà thờ Đức Bà đang trùng tu nhiều năm, nên việc vào bên trong thường bị hạn chế; đừng cố vượt rào chắn để chụp ảnh. Ở những nhà thờ khác đang mở cửa, khi có thánh lễ thì đứng phía sau, không đi lại giữa lối, không chụp ảnh bằng đèn flash.
Ở chùa, không chạm vào tượng, không trèo lên bệ, không quay lưng chụp ảnh tự sướng ngay trước bàn thờ khi có người đang khấn vái. Muốn thắp hương thì hỏi người trong chùa, đặt tiền công đức vào hòm nếu muốn.
Ở các công trình như Bưu điện Thành phố, Nhà hát Thành phố, khách đông và nhân viên làm việc thật, nên tránh chắn lối, tránh ngồi lên bậc thềm lối vào chính. Chụp ảnh cưới, quay phim chuyên nghiệp ở những nơi này có khi cần xin phép; hỏi ban quản lý trước khi kéo cả ê kíp tới.
Mới dọn tới ở trung tâm: làm quen hàng xóm thế nào?
Ở nhà phố hay chung cư cũ trung tâm, người ta ít khi chủ động sang làm quen người mới, nhưng sẽ quý người mới chủ động một cách vừa phải.
- Chào hỏi ngay từ những ngày đầu. Gặp ở cầu thang, đầu hẻm, chào một câu, nói mình mới dọn tới căn nào.
- Báo trước khi sửa nhà, dọn đồ. Tiếng khoan, tiếng xe tải chở đồ làm phiền cả dãy. Một lời báo trước và một lời xin lỗi làm mọi chuyện dễ chịu.
- Hỏi chuyện điện nước, rác, gửi xe. Hỏi hàng xóm lâu năm giờ xe rác đi qua, chỗ gửi xe, quy định của toà nhà. Họ biết hơn ai hết, và được hỏi cũng vui.
- Giữ chung không gian sạch sẽ. Hành lang, cầu thang, đầu hẻm là của chung. Không để giày dép, rác, đồ đạc chắn lối.
- Tham gia việc chung khi có dịp. Những buổi họp tổ dân phố, việc góp quỹ chung, ngày dọn vệ sinh là dịp làm quen tự nhiên nhất.
- Biếu một chút quà dịp lễ, Tết. Một hộp bánh, ít trái cây cho hàng xóm sát vách vào dịp Tết là cử chỉ được đón nhận, không cần đắt tiền.
Người chuyển tới từ nơi khác có thể đọc thêm bài người tứ xứ thành người Sài Gòn để thấy mình không hề lạc lõng.
Ví dụ tình huống: chuyện nhỏ, cách xử lý
Một du khách gọi người phục vụ bằng cách ngoắc ngón tay. Cô phục vụ vẫn tới, vẫn cười, nhưng người ngồi bàn bên liếc nhìn. Lần sau, du khách đổi sang giơ tay và nói "em ơi", lập tức không khí khác hẳn. Không ai trách, nhưng người ta để ý.
Một chị mới dọn vào chung cư cũ, tuần đầu sửa nhà cả ngày. Hàng xóm khó chịu nhưng không nói. Tới khi chị mang hộp bánh sang xin lỗi vì ồn, bà cụ nhà bên kể luôn chỗ mua rau rẻ, giờ xe rác, thợ điện quen. Một hộp bánh nhỏ mở ra cả một mạng lưới hàng xóm.
Một anh từ nơi khác tới làm việc, được đồng nghiệp rủ đi ăn trưa. Tới lúc trả tiền, anh định chia đều thì đồng nghiệp lớn tuổi đã trả xong, nói "bữa nay anh mời". Anh cảm ơn, và tuần sau rủ lại, lần này mình trả. Chuyện mời qua mời lại như vậy là cách người ta làm thân.
Ba tình huống có chung một điều: người Sài Gòn ít khi nói thẳng chuyện khó chịu, nhưng phản hồi rất nhanh với thiện ý. Một cử chỉ đúng lúc thường hiệu quả hơn mọi lời giải thích.
Sai lầm thường gặp của người mới đến
Nghĩ rằng thoải mái nghĩa là không có phép tắc. Người Sài Gòn dễ tính nhưng vẫn để ý cách xưng hô, cách đưa đồ, cách gọi người.
Mặc cả quá đà rồi không mua. Làm người bán mất thời gian và mất vui, nhất là buổi sáng.
Coi mọi lời mời là thật. "Bữa nào ghé nhà chơi" có khi chỉ là câu xã giao. Lời mời thật thường đi kèm ngày giờ.
Đưa tiền cho người vừa giúp mình. Với người không làm dịch vụ, chìa tiền ra có thể làm họ ngượng. Cảm ơn là đủ.
Bình luận chuyện chính trị, tôn giáo với người mới quen. Đây là những chủ đề nhiều người ngại nói với người lạ.
So sánh nơi này với nơi khác. Chê Sài Gòn thua quê mình, hay khen Sài Gòn hơn tỉnh khác, đều dễ làm người nghe khó chịu.
Không chào hỏi hàng xóm. Ở chung cư cũ, im lặng lâu ngày dễ bị hiểu là khó gần.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan có thẩm quyền?
Đăng ký cư trú, tạm trú. Người chuyển tới ở cần thực hiện thủ tục cư trú theo quy định; với người nước ngoài, cơ sở lưu trú hoặc chủ nhà có trách nhiệm khai báo. Hỏi công an phường nơi ở để làm đúng.
Hợp đồng thuê nhà. Đọc kỹ điều khoản cọc, thời hạn, sửa chữa. Hợp đồng giá trị lớn hoặc dài hạn nên nhờ luật sư xem trước.
Tranh chấp với hàng xóm. Chuyện ồn ào, lối đi, thấm dột nên nói chuyện trực tiếp trước; không xong thì nhờ tổ dân phố, tổ hoà giải ở cơ sở, rồi ủy ban nhân dân phường.
Kết cấu nhà cũ có dấu hiệu nứt, thấm. Mời kỹ sư xây dựng kiểm tra, đừng chỉ nghe thợ sửa.
Hợp đồng lao động, giấy phép lao động. Hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư, đừng dựa vào lời truyền miệng.
Mở cửa hàng, kinh doanh nhỏ. Hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh về thủ tục; đừng tin dịch vụ hứa "lo trọn gói" mà không có giấy tờ.
Hiểu lầm lớn vì khác biệt văn hoá. Nhờ một người bạn địa phương tin cậy làm cầu nối, thay vì tự giải thích qua phần mềm dịch.
Đáp lại tử tế cho đúng
Người mới đến hay được giúp: chỉ đường, đẩy xe hư, trú mưa nhờ, được cho thêm chút đồ. Cách đáp lại đúng nhất phần lớn là một lời cảm ơn thật lòng, một nụ cười, và khi có dịp thì giúp lại người khác.
Với người làm dịch vụ, trả công đầy đủ là cách tôn trọng. Với người giúp mình vô tư, mua một món hàng ở quán của họ, ghé lại chào khi đi ngang, là thứ họ nhớ lâu hơn một khoản tiền.
Chuyện về bình trà đá miễn phí và những tử tế nhỏ trên phố được kể trong bài người Sài Gòn xởi lởi. Đọc rồi đi phố, sẽ thấy những cảnh đó ở nhiều góc hơn mình tưởng.
Giao tiếp ở Sài Gòn, rốt cuộc, không đòi hỏi phải thuộc lòng quy tắc. Chỉ cần tôn trọng người đối diện, chịu học vài chữ, và để ý phản ứng của người khác. Người Sài Gòn sẽ lo phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Người Sài Gòn có dễ bắt chuyện với người lạ không?
Khá dễ, nhất là ở quán nước, chợ, công viên buổi sáng. Bắt đầu bằng một câu hỏi về món hàng, đường đi hay thời tiết là tự nhiên nhất.
Gọi người khác bằng cách vẫy tay thế nào cho đúng?
Úp lòng bàn tay xuống rồi vẫy nhẹ về phía mình. Tránh ngửa bàn tay ngoắc ngón tay, vì cử chỉ đó thường dùng để gọi thú vật.
Có nên tặng quà khi được mời tới nhà người Sài Gòn?
Nên mang một món nhỏ như trái cây, bánh, hoặc đặc sản quê mình. Không cần đắt tiền; đưa bằng hai tay và nói vài lời là đủ.
Vào nhà người Sài Gòn có phải cởi giày không?
Nhiều nhà có thói quen để giày dép ở cửa. Nhìn chỗ để giày ở cửa hoặc hỏi chủ nhà một câu là biết.
Người nước ngoài ở lâu tại trung tâm có cần khai báo tạm trú?
Có, theo quy định, cơ sở lưu trú hoặc chủ nhà phải khai báo tạm trú cho người nước ngoài. Nên hỏi công an phường hoặc chủ nhà để chắc thủ tục đã được làm.
Lỡ làm người Sài Gòn phật lòng thì làm sao?
Xin lỗi ngắn gọn, thật lòng là đủ, người Sài Gòn thường bỏ qua nhanh. Tránh giải thích dài dòng hay đổ lỗi, vì điều đó làm câu chuyện kéo dài.
