Trục Đồng Khởi và các con đường cắt ngang nó giữ được dày nhất các công trình kiểu Pháp của Sài Gòn, và chúng nằm đủ gần để xem hết trong khoảng hai giờ đi bộ chậm. Thứ tự dễ đi nhất là bắt đầu ở Nhà hát Thành phố, đi qua trụ sở Ủy ban nhân dân Thành phố, lên Nhà thờ Đức Bà và Bưu điện, rồi theo Lê Lợi về chợ Bến Thành.
Lộ trình này không cần mua vé, phần lớn là ngắm từ bên ngoài. Cái làm nên khác biệt là biết nhìn vào đâu: mái, cửa sổ, hàng cột, màu sơn, và những chỗ công trình mới chen vào giữa công trình cũ. Bài dưới đây đi từng điểm và chỉ ra những chi tiết người đi vội thường bỏ qua.
Thứ tự các điểm dừng và thời gian gợi ý
Tổng quãng đường khoảng hai cây rưỡi, đi chậm có dừng lại ngắm. Thời gian dưới đây đã tính chỗ đứng nhìn và chụp ảnh.
| Điểm dừng | Thời gian gợi ý | Nhìn gì là chính |
|---|---|---|
| Nhà hát Thành phố | 15 phút | Mặt tiền vòm lớn, tượng trang trí, bậc thềm. Đứng chéo góc từ đầu Lê Lợi để thấy cả khối. |
| Đầu phố Nguyễn Huệ, trụ sở Ủy ban nhân dân Thành phố | 15 phút | Tháp giữa, mái dốc, hai cánh đối xứng. Nhìn từ xa trên phố đi bộ, không áp sát cổng. |
| Đường Đồng Khởi đoạn lên nhà thờ | 25 phút | Nhà phố và công trình thương mại xen giữa cao ốc. Để ý tầng trệt đổi chức năng mà tầng trên giữ nguyên. |
| Quảng trường Công xã Paris | 20 phút | Nhà thờ Đức Bà gạch đỏ hai tháp chuông, Bưu điện Thành phố mặt tiền vàng ngay bên cạnh. |
| Bên trong Bưu điện (nếu mở cửa) | 15 phút | Mái vòm, khung kết cấu, sàn lát gạch, các quầy giao dịch. |
| Lê Lợi về chợ Bến Thành | 30 phút | Các dãy nhà hai bên đường, rồi tháp đồng hồ của chợ ở cuối tầm nhìn. |
Nhà thờ Đức Bà đang trùng tu nhiều năm nên một phần mặt ngoài có thể bị giàn giáo che, và không nên trông chờ vào được bên trong. Ngắm từ quảng trường vẫn thấy rõ hình khối.
Vì sao các công trình này lại dồn về một trục đường?
Khu lõi trung tâm được quy hoạch từ thời Pháp với ý đồ khá rõ: các công trình hành chính, tôn giáo, văn hoá quan trọng nhất đặt ở những điểm nhìn đẹp, nối với nhau bằng các trục đường rộng có hàng cây. Đồng Khởi là trục nối nhà thờ với bờ sông, Lê Lợi và Nguyễn Huệ là những trục cắt ngang. Đi bộ dọc theo đó là đang đi theo đúng ý đồ của người vẽ bản đồ cũ.
Vì vậy nhiều công trình được thiết kế để nhìn từ xa. Nhà thờ đứng ở đầu trục, trụ sở Ủy ban nhân dân Thành phố quay mặt về phía sông qua suốt chiều dài phố Nguyễn Huệ, Nhà hát nằm ở chỗ giao nhau. Đứng sát chân công trình thì chỉ thấy chi tiết; lùi ra đầu đường mới thấy được cái ý của người thiết kế.
Sau hơn một thế kỷ, khu này bị chen thêm nhiều lớp: cao ốc kính, trung tâm thương mại, các toà nhà văn phòng. Có người thấy chướng, có người thấy thú vị vì chính sự lệch nhau đó kể lại lịch sử thành phố. Cách đi bộ hay nhất là nhìn cả hai, đừng cố cắt khung ảnh để giả vờ rằng chỉ còn công trình cũ.
Một điều nên nhớ: nhiều công trình đang là trụ sở cơ quan hoặc nơi làm việc, không phải bảo tàng. Ngắm và chụp từ vỉa hè là bình thường, nhưng không leo lên bậc thềm cấm, không đứng chặn cổng ra vào, và làm theo hướng dẫn của bảo vệ nếu được nhắc.
Đọc một mặt tiền kiểu Pháp: nhìn vào đâu?
Mái. Mái dốc lợp ngói hoặc mái có cửa sổ áp mái cho biết công trình được nghĩ theo kiểu châu Âu rồi chỉnh lại cho xứ mưa nhiều. Mái dốc thoát nước nhanh trong những cơn mưa chiều xối xả.
Hàng hiên và hành lang. Nhiều công trình có hiên sâu hoặc hành lang chạy quanh, vừa che nắng vừa che mưa cho tường. Đây là kiểu thích nghi khí hậu rất rõ, khác với nhà ở châu Âu.
Cửa sổ cao, có cửa chớp. Cửa sổ cao giúp gió lùa và hơi nóng thoát lên trên. Cửa chớp bằng gỗ cho phép đóng chắn nắng mà vẫn thoáng khí.
Phào chỉ và gờ tường. Các đường gờ ngang chia mặt tiền thành tầng, các khung quanh cửa sổ làm nổi nhịp. Nhìn lúc nắng xiên mới thấy rõ độ nổi khối.
Đối xứng. Công trình hành chính thường đối xứng qua một trục giữa, có tháp hoặc cửa chính ở giữa. Đứng đúng trục giữa mà chụp sẽ thấy ngay.
Màu sơn. Màu vàng nhạt rất phổ biến ở công trình cũ trong khu này. Màu sơn có thể đã được sơn lại nhiều lần qua các đợt tu bổ, nên đừng coi màu hiện tại là màu nguyên bản.
Tầng trệt bị biến đổi. Ở nhà phố và toà nhà thương mại cũ, tầng trệt hay bị mở rộng làm cửa hàng, gắn biển, kính. Ngước lên tầng hai, tầng ba thường thấy hình dáng cũ còn nguyên hơn.
Lan can sắt và mái tôn che. Lan can sắt uốn ở ban công là chi tiết đáng nhìn kỹ. Mái tôn, mái che di động gắn thêm là lớp sau này do người sử dụng thêm vào.
Gạch trần. Nhà thờ Đức Bà là trường hợp nổi bật với tường gạch đỏ để trần, khác với phần lớn công trình được trát và sơn.
Bưu điện Thành phố và Nhà thờ Đức Bà: đứng ở đâu để nhìn cho đúng?
Hai công trình nằm cạnh nhau quanh quảng trường Công xã Paris, và đây là điểm đông nhất của lộ trình. Ban ngày có xe du lịch dừng đỗ, có người bán hàng rong, có khách chụp ảnh cưới. Muốn đứng ngắm thong thả thì đến sớm hoặc chiều muộn.
Chỗ nhìn nhà thờ đẹp nhất là lùi ra phía đầu đường Đồng Khởi, để hai tháp chuông cân giữa khung hình và thấy cả mảng cây xanh của quảng trường phía trước. Đứng sát chân nhà thờ chỉ thấy giàn giáo và một mảng tường.
Bưu điện thì ngược lại: phần đáng xem nhất là bên trong, với mái vòm và kết cấu khung lộ ra, ánh sáng từ trên rọi xuống sảnh. Nếu bưu điện đang mở cửa, bước vào đi một vòng, giữ trật tự vì vẫn có người đến giao dịch thật. Giờ mở cửa có thể thay đổi, nên kiểm tra trước nếu nhất định muốn vào.
Ngay cạnh bưu điện là đường sách Nguyễn Văn Bình, một con đường nhỏ rợp cây với các gian sách. Đây là chỗ nghỉ chân hợp lý giữa lộ trình: bóng mát, ít xe, có ghế ngồi. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, nên dừng ở đây lâu hơn một chút trước khi đi tiếp chặng Lê Lợi.
Giờ nào, mùa nào đi lộ trình này đẹp nhất?
Sáng sớm cho ánh sáng mềm. Từ khoảng 6 đến 8 giờ, nắng xiên làm nổi phào chỉ và màu tường, phố còn vắng, đi lại dễ.
Chiều muộn cho mặt tiền hướng tây. Những mặt tiền quay về phía tây sẽ đẹp vào cuối chiều. Đổi lại là lúc này xe bắt đầu đông vì giờ tan tầm.
Tránh giữa trưa. Từ khoảng 11 đến 14 giờ, nắng chiếu thẳng, mặt tiền phẳng lì, người đi bộ rất mệt vì quảng trường ít bóng.
Mùa khô dễ đi hơn. Khoảng cuối năm đến đầu năm sau, trời ít mưa, sáng sớm có khi se se. Đây là mùa dễ chịu nhất để đi bộ dài.
Mùa mưa thì đi buổi sáng. Mưa ở Sài Gòn mùa mưa hay đổ vào buổi chiều. Đi buổi sáng ít rủi ro bị kẹt giữa đường.
Cuối tuần đông hơn ngày thường. Quảng trường nhà thờ, bưu điện, phố đi bộ cuối tuần đông người dạo chơi và chụp ảnh. Ngày thường buổi sáng thoáng hơn nhiều.
Dịp lễ lớn có thể phân luồng. Gần Tết, các dịp lễ, khu Nguyễn Huệ và quanh nhà thờ hay có sự kiện, rào chắn, cấm xe. Xem thông báo phân luồng trước khi đi.
Đêm có đèn chiếu sáng. Một số công trình được chiếu sáng mặt tiền vào buổi tối. Đi buổi tối thì thấy hình khối khác hẳn ban ngày, nhưng chi tiết khó nhìn hơn.
Những điều nên tránh trên lộ trình kiến trúc
Tin vào người tự xưng hướng dẫn miễn phí. Quanh các điểm đông khách có người bắt chuyện, dẫn đi một đoạn rồi đòi tiền hoặc dẫn vào cửa hàng quen. Từ chối lịch sự và đi tiếp.
Chụp ảnh giữa lòng đường. Muốn lấy trọn mặt tiền mà bước xuống lòng đường là rất nguy hiểm, nhất là quanh quảng trường xe đi vòng liên tục. Lùi lên vỉa hè đối diện là đủ.
Dùng flycam tuỳ tiện. Khu trung tâm có nhiều cơ quan, việc bay thiết bị bay không người lái thường cần xin phép. Không chắc thì đừng bay.
Đứng chặn cổng cơ quan. Trụ sở Ủy ban nhân dân Thành phố và nhiều công trình khác là nơi làm việc. Đứng chụp từ xa, không áp sát hàng rào, không vào khu vực cấm.
Coi mọi tòa nhà cũ đều là di tích được tham quan. Nhiều nhà cũ là nhà ở, văn phòng hay cửa hàng của người ta. Đừng tự ý bước vào hành lang, cầu thang để chụp.
Đi vội để "check-in" đủ điểm. Hai giờ là cho người đi chậm và nhìn kỹ. Đi nhanh trong ba mươi phút thì chỉ có ảnh, không có gì đọng lại.
Quên nước và mũ. Quảng trường và đoạn Lê Lợi về chợ có những khúc nắng trống trải, dễ mệt nếu đi sau 9 giờ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mua vé để đi lộ trình kiến trúc Đồng Khởi không?
Phần lớn lộ trình là ngắm từ bên ngoài nên không cần vé. Một số nơi như bảo tàng có thể thu phí vào cửa; Bưu điện Thành phố là nơi giao dịch nên thường cho khách vào xem. Mức phí và giờ mở cửa nên tra trên trang chính thức của từng nơi trước khi đi.
Có vào được bên trong Nhà thờ Đức Bà không?
Nhà thờ đang trong quá trình trùng tu kéo dài nhiều năm, việc mở cửa cho khách tham quan bên trong không ổn định. Nên coi đây là điểm ngắm từ bên ngoài và không lên kế hoạch dựa vào việc được vào trong.
Lộ trình kiến trúc này có hợp với trẻ nhỏ không?
Hợp nếu rút ngắn và có điểm nghỉ. Trẻ thường thích bên trong Bưu điện và đường sách hơn là đứng ngắm mặt tiền. Nắm tay trẻ khi qua quảng trường vì xe đi vòng liên tục.
Nên đi lộ trình theo chiều nào?
Đi từ Nhà hát lên nhà thờ rồi về chợ Bến Thành giúp kết thúc ở khu có nhiều chỗ ăn uống và dễ gọi xe. Đi ngược lại cũng được, chỉ cần tính sao cho đoạn quảng trường trống trải rơi vào lúc nắng còn nhẹ.
Muốn hiểu sâu hơn về từng công trình thì tìm ở đâu?
Các bảo tàng trong khu trung tâm và sách về lịch sử kiến trúc Sài Gòn là nguồn đáng tin hơn thông tin truyền miệng. Khi đọc trên mạng, nên đối chiếu nhiều nguồn vì năm xây dựng và tên kiến trúc sư hay bị chép sai.
Đi lộ trình này vào buổi tối có đáng không?
Đáng nếu muốn xem mặt tiền được chiếu sáng và không khí phố đêm. Tuy nhiên chi tiết kiến trúc khó nhìn, và cần giữ đồ cẩn thận hơn ở những đoạn đông người.
