Chung cư cũ ở trung tâm Sài Gòn phần lớn xây trong khoảng thập niên 1960–1970, theo lối kiến trúc hiện đại có tính đến khí hậu nhiệt đới. Nhận ra chúng không khó: mặt tiền phủ lam bê tông hoặc gạch bông gió, hành lang chung mở ra trời, cầu thang bộ thoáng. Phần rối mắt bên ngoài như khung sắt chuồng cọp, bồn nước, cục nóng máy lạnh là lớp cư dân thêm vào sau nhiều chục năm sống.
Gần đây nhiều chung cư cũ trên các trục phố đi bộ thành chỗ đặt quán cà phê, tiệm nhỏ, và người trẻ đổ đến chụp ảnh. Bài này đứng ở góc kiến trúc: đọc lớp vỏ ấy thế nào, vì sao nó trông như vậy, và vào thăm thì cần giữ phép ra sao.
Kiến trúc hiện đại gặp nắng nóng Sài Gòn
Giữa thế kỷ 20, kiến trúc hiện đại lan khắp thế giới với khẩu hiệu bỏ trang trí, để hình khối và công năng tự nói. Khi về tới Sài Gòn, nó gặp ngay một vấn đề mà sách vở châu Âu ít bàn: nắng chiếu gần như thẳng đứng, mưa rào bất chợt, độ ẩm cao. Các kiến trúc sư thời ấy, nhiều người được đào tạo bài bản, đã tìm cách giữ tinh thần hiện đại mà vẫn sống được với khí hậu này.
Lời giải của họ là làm cho mặt tiền trở thành một lớp vỏ thứ hai. Thay vì một bức tường kính phẳng, mặt nhà được phủ lam đứng, lam ngang, ô bông gió, ban công đua ra. Lớp vỏ ấy cắt nắng trước khi nó chạm vào tường trong, đồng thời để gió đi xuyên qua. Ở chung cư, nó còn che bớt tầm nhìn từ ngoài vào nhà, giữ được chút riêng tư cho người ở.
Hành lang chung mở một bên là chi tiết thứ hai. Căn hộ xếp thành dãy, cửa căn hộ mở ra hành lang, hành lang mở ra trời qua một dãy bông gió. Gió lùa từ hành lang qua nhà ra phía sau, căn hộ nào cũng thông thoáng hai mặt. Đó là thứ mà nhiều chung cư mới với hành lang giữa kín bưng không làm được.
Khi Dinh Độc Lập ở gần đó xuất hiện với mặt tiền phủ lớp rèm bê tông, người ta thấy rõ hướng đi này có thể đẹp và mang dáng dấp riêng. Chung cư thì khiêm tốn hơn nhiều, nhưng dùng cùng một bộ từ vựng: lam, bông gió, ban công, hành lang thoáng.
Đọc mặt tiền một chung cư cũ
Lam đứng. Những tấm bê tông dựng thẳng, xếp đều, chắn nắng xiên buổi sáng và buổi chiều. Mặt nhà quay về hướng nào thì lam dày hay thưa theo hướng đó.
Lam ngang hoặc ô văng. Tấm bê tông đua ra trên đầu cửa sổ, che nắng đứng giữa trưa và mưa rơi thẳng.
Gạch bông gió. Những viên gạch rỗng hình hoa văn hình học xếp thành mảng, vừa là tường vừa là cửa sổ. Ánh nắng đi qua in bóng hoa văn xuống sàn hành lang, đây là cảnh người chụp ảnh săn nhiều nhất.
Ban công nhỏ, lan can thẳng. Lan can sắt hoặc bê tông kẻ ô, không uốn lượn như thời Pháp. Sự thẳng thớm là chữ ký của lối hiện đại.
Cầu thang bộ lộ ra ngoài. Nhiều toà có khối cầu thang riêng, mặt bên phủ bông gió. Đứng ngoài đường cũng thấy được đường đi lên của cư dân.
Chuồng cọp. Khung sắt bọc ra ngoài ban công, cửa sổ là phần cư dân thêm vào để mở rộng diện tích hoặc chống trộm. Nó phá nhịp mặt tiền nhưng cũng kể chuyện thiếu chỗ ở.
Bồn nước trên mái. Hàng bồn inox lấp loá trên sân thượng là dấu hiệu nước máy từng không đủ áp lên các tầng cao.
Mảng sơn khác màu. Mỗi hộ tự sơn phần ban công của mình, mặt tiền thành một bức ô màu. Đó là lớp "dân gian" phủ lên lớp kiến trúc.
Cục nóng máy lạnh, dây điện. Lớp mới nhất và lộn xộn nhất, cho biết toà nhà đã chuyển từ sống với gió sang sống với máy lạnh.
Từ nơi ở thành điểm đến: chuyện của những chung cư lên mạng
Trên phố đi bộ Nguyễn Huệ có một chung cư cũ mà gần như mỗi căn đã thành một quán cà phê, tiệm quần áo hay tiệm nhỏ. Từ dưới đường nhìn lên, mỗi ban công một kiểu đèn, một kiểu bảng tên, buổi tối sáng rực như một bức tường ô cửa. Nó trở thành biểu tượng mới của khu trung tâm chỉ trong vài năm.
Đằng sau cảnh đẹp ấy là một toà nhà cũ chịu tải trọng của rất nhiều khách lên xuống mỗi ngày, cầu thang hẹp, có toà thang máy nhỏ chở được ít người. Giờ cao điểm, cầu thang có lúc tắc nghẽn. Người đi cùng trẻ nhỏ, người lớn tuổi nên tính trước chuyện leo nhiều tầng.
Ở những chung cư khác chưa "lên mạng", cư dân vẫn sống bình thường: phơi đồ ở hành lang, nấu ăn, trẻ con chạy giỡn. Lối đi chung là không gian của họ. Khách ghé chụp ảnh bông gió thì nên nhẹ nhàng, không đi sâu vào hành lang trước cửa nhà người ta, không chụp vào trong nhà.
Nhiều chung cư cũ ở trung tâm đã nằm trong các đợt kiểm định chất lượng của thành phố, có toà được xếp vào diện phải cải tạo hoặc xây lại. Vì thế những mặt tiền bông gió này không chắc còn mãi; ai yêu nó nên ghé xem và ghi lại khi còn có thể.
Ghé thăm chung cư cũ sao cho phải phép và an toàn
Nhìn từ bên kia đường trước. Toàn bộ mặt tiền, nhịp lam, lớp chuồng cọp chỉ thấy rõ khi đứng xa. Nhiều khi thế là đủ, không cần vào.
Chỉ lên những tầng có cửa hàng mở cho khách. Toà đã thành khu quán thì các tầng có quán là nơi tiếp khách. Tầng chỉ có nhà ở thì không phải chỗ tham quan.
Đừng chặn cầu thang để chụp ảnh. Cầu thang là lối thoát duy nhất của cư dân khi có sự cố. Đứng gọn một bên, chụp nhanh rồi đi.
Coi chừng bậc thang mòn, tối. Bậc cũ có thể trơn, cao thấp không đều, đèn yếu. Bám tay vịn và mang giày đế bám.
Hỏi trước khi chụp người. Cư dân không phải người mẫu. Chụp bông gió, ánh sáng, hành lang thì được; chụp mặt người, cửa nhà người ta thì hỏi.
Đừng ngồi lên lan can, ban công cũ. Lan can bê tông lâu năm có thể đã yếu. Ngồi vắt vẻo để có ảnh đẹp là liều mạng thật.
Giữ yên lặng ở hành lang. Đi theo nhóm đông, nói to ngay trước cửa nhà người khác là cách nhanh nhất để bị nhắc nhở.
Không xả rác, không để lại ly nhựa. Rác ở hành lang chung là việc cư dân phải dọn, và cũng là lý do một số toà bắt đầu hạn chế khách lạ.
Những gì cần hỏi chuyên môn trước khi thuê hoặc mua
Kết quả kiểm định toà nhà. Hỏi ban quản trị hoặc UBND phường về tình trạng kiểm định, toà có nằm trong diện cải tạo hay không.
Vết nứt ở dầm, sàn, ban công. Nứt chéo, bê tông bong lộ cốt thép là dấu hiệu cần kỹ sư kết cấu xem, không tự đánh giá bằng mắt.
Hệ thống điện cũ. Dây điện chằng chịt, công tơ dồn một chỗ là rủi ro cháy. Nên nhờ thợ điện có kinh nghiệm kiểm tra.
Lối thoát hiểm. Đếm số cầu thang, xem có bị chặn bởi đồ đạc, khung sắt khoá kín hay không.
Nước và áp lực nước. Tầng cao có thể yếu nước giờ cao điểm; hỏi hàng xóm cùng tầng là nhanh nhất.
Chuồng cọp hiện có. Phần cơi nới bằng khung sắt có thể nằm ngoài giấy tờ. Hỏi luật sư hoặc cơ quan đất đai trước khi tính diện tích để trả tiền.
Kế hoạch xây lại của thành phố. Nếu toà đang trong lộ trình cải tạo, quyền lợi của người mua, người thuê theo quy định riêng; hỏi kỹ trước khi xuống tiền.
Câu hỏi thường gặp
Gạch bông gió là gì và vì sao chung cư cũ hay dùng?
Đó là gạch rỗng có hoa văn, xếp thành mảng tường cho gió và ánh sáng đi qua nhưng chắn bớt nắng gắt và tầm nhìn. Với khí hậu nóng ẩm, nó giúp hành lang và cầu thang thông thoáng mà không cần máy móc.
Chung cư cũ ở trung tâm Sài Gòn được xây khi nào?
Phần lớn các chung cư cũ còn thấy quanh khu trung tâm được xây trong khoảng thập niên 1960–1970. Năm cụ thể của từng toà khác nhau, cần tra hồ sơ hoặc hỏi cơ quan quản lý nhà.
Chuồng cọp là gì?
Là khung sắt cư dân gắn bọc ra ngoài ban công, cửa sổ để thêm chỗ để đồ hoặc chống trộm. Đây không phải thiết kế ban đầu và có thể ảnh hưởng an toàn khi thoát hiểm.
Vào chụp ảnh trong chung cư cũ có được không?
Ở các tầng có cửa hàng, quán mở đón khách thì khách lên bình thường. Các tầng chỉ có nhà ở là không gian riêng của cư dân, nên hạn chế đi sâu và hỏi trước khi chụp người.
Có nên thuê nhà trong chung cư cũ ở trung tâm không?
Tiện về vị trí nhưng cần xem kỹ kết cấu, điện, lối thoát hiểm và tình trạng kiểm định. Nên hỏi ban quản trị, UBND phường và nhờ kỹ sư xem trước khi ký.
