Công trình Pháp ở trung tâm Sài Gòn thường màu vàng, có cửa chớp, trần cao và hiên rộng vì người xây phải đối phó với nắng gắt quanh năm, mưa rào xối xả nửa năm và độ ẩm cao suốt ngày đêm. Mỗi chi tiết ra đời để giải quyết một chuyện cụ thể, không phải để cho đẹp. Cái đẹp đến sau, như một phần thưởng.
Khi hiểu được "chi tiết này để làm gì", người đi bộ quanh chợ Bến Thành, Đồng Khởi, Hàm Nghi sẽ tự nhận ra ngôi nhà nào còn giữ được logic cũ, ngôi nhà nào đã bị sửa mất. Bài này đi qua từng chi tiết theo thứ tự từ ngoài vào trong.
Màu vàng: thói quen, vật liệu hay ý đồ?
Câu trả lời trung thực là cả ba, và người ta vẫn còn tranh luận chuyện tỉ lệ. Lớp vôi trộn bột màu vàng đất là vật liệu rẻ, dễ kiếm, quét lên tường gạch trát vữa thì vừa bảo vệ tường vừa cho màu ấm. Ở nhiều thuộc địa Pháp khác cũng gặp màu tương tự, nên đây ít nhiều là một thói quen của thời đại.
Về mặt khí hậu, màu sáng hắt bớt nắng so với màu tối, giúp tường đỡ hấp nhiệt vào buổi chiều. Vàng đất lại không chói bằng trắng tinh dưới nắng trưa và đỡ lộ vết ố của mưa, rêu, bụi đường. Với một thành phố mưa nửa năm, tường trắng sẽ loang lổ rất nhanh, còn tường vàng già đi dễ coi hơn.
Cũng cần nói thẳng: không phải công trình Pháp nào cũng vàng. Nhà thờ Đức Bà để lộ gạch đỏ, nhiều biệt thự sơn trắng, xám hoặc kem. Màu vàng phủ khắp như hôm nay một phần là do các đợt sơn sửa sau này chọn cùng một tông. Vì vậy, thấy vàng chưa chắc đã là Pháp, và thấy không vàng chưa chắc đã không phải Pháp.
Người muốn đoán tuổi một ngôi nhà nên nhìn màu sau cùng. Tỉ lệ cửa, độ dày tường, kiểu mái và chiều cao trần nói thật hơn nhiều so với lớp sơn mới quét năm ngoái.
Từng chi tiết chống nắng, chống mưa trên mặt tiền
Cửa chớp lá sách. Những thanh gỗ xếp nghiêng cho gió lùa qua nhưng chặn được nắng xiên và mưa tạt. Ngày nắng đóng chớp, mở kính, phòng vẫn thoáng mà không chói.
Cửa cao gần chạm trần. Cửa đi và cửa sổ cao giúp khí nóng có lối thoát ở phần trên phòng. Cửa thấp thì hơi nóng bị giữ lại sát trần.
Hiên và hành lang có mái. Dải hiên chạy dọc mặt nhà tạo một lớp bóng râm trước tường chính, để tường không phải hứng nắng trực tiếp và người đi lại không ướt khi mưa.
Ban công sâu thay vì ban công nông. Ban công sâu đủ che cho cửa tầng dưới. Ở công trình lớn, các tầng ban công chồng lên nhau tạo thành một lớp vỏ thứ hai bọc ngoài toà nhà.
Gờ mái, gờ cửa đua ra. Những đường gờ nhô ra trên đầu cửa sổ không chỉ để trang trí: chúng cắt dòng nước mưa chảy dọc tường, không để nước tràn thẳng vào khe cửa.
Nền nhà nâng cao hơn mặt đường. Đi lên vài bậc mới vào được sảnh là dấu hiệu của khu đất thấp hay ngập. Khu chợ Bến Thành vốn là vùng trũng, nên chi tiết này có lý do rất thực tế.
Ô thông gió trên cao. Nhiều tường có những ô nhỏ hoặc song thoáng ngay dưới trần để khí nóng thoát ra liên tục, kể cả khi cửa chính đóng.
Mái dốc lợp ngói. Mái dốc thoát nước mưa nhanh, khoảng trống dưới mái làm lớp đệm cách nhiệt. Mái bằng đổ bê tông là sản phẩm của các đời sau, nóng hơn hẳn.
Tường dày. Tường gạch dày hấp nhiệt chậm, ban ngày bên trong mát hơn bên ngoài. Bước vào một công trình cũ giữa trưa sẽ cảm thấy rõ.
Bên trong: trần cao, tường dày và đường gió
Đứng giữa một căn phòng thời Pháp, việc đầu tiên nên làm là ngẩng lên. Trần cao hơn hẳn nhà phố hiện đại, có khi gấp rưỡi. Khoảng không ấy là "kho chứa" hơi nóng: khí nóng bốc lên cao, phần người ngồi ở dưới mát hơn. Thời chưa có máy lạnh, quạt trần treo ở độ cao đó khuấy gió xuống rất hiệu quả.
Bố cục phòng thường xếp thành dãy, cửa đối cửa, để gió có thể xuyên từ mặt này sang mặt kia của toà nhà. Đây là lý do nhiều công trình Pháp trông "mỏng" so với chiều dài: một dãy phòng với hành lang một bên dễ lùa gió hơn khối nhà dày đặc ở giữa.
Vấn đề là khi máy lạnh xuất hiện, logic ấy bị đảo ngược. Người dùng đóng kín cửa chớp, dán kính, chặn ô thông gió để giữ hơi lạnh. Tường dày vẫn giúp, nhưng trần cao thành gánh nặng vì phải làm lạnh nhiều không khí hơn. Nhiều toà nhà cũ được đóng trần giả thấp xuống chính vì lý do này.
Khi vào một công trình cũ đang được dùng làm văn phòng, cửa hàng, thử tìm dấu vết của trần giả, cửa chớp bị đóng đinh, ô thông gió bị bịt. Đó là những chỗ logic khí hậu của thế kỷ trước nhường chỗ cho tiện nghi của thế kỷ này.
Cách tự nhận ra một ngôi nhà còn giữ logic Pháp
Đếm tỉ lệ cửa trên tường. Nhà Pháp có nhiều cửa cao, xếp đều. Nhà đời sau thường ít cửa hơn và cửa sổ vuông, thấp.
Nhìn độ sâu của khung cửa. Cửa nằm sâu trong tường dày là dấu hiệu tốt. Cửa gần như phẳng với mặt tường thường là tường mỏng đời sau.
Tìm cửa chớp gỗ còn nguyên. Nhiều nhà đã thay bằng nhôm kính. Còn cửa chớp gỗ, dù bạc màu, là còn một lớp nguyên gốc.
Xem lan can ban công. Lan can sắt uốn hoa văn hoặc con tiện vữa là đặc trưng cũ. Lan can inox, kính cường lực là sửa mới.
Ngước lên đường mái. Mái ngói dốc với gờ đua ra nói một câu chuyện khác hẳn mái tôn hoặc tầng cơi nới đổ bê tông bên trên.
Nhìn bậc thềm và cốt nền. Nền nâng cao có bậc lên là dấu hiệu nhà xây khi khu này còn hay ngập. Nhà mới xây thường sát mặt đường.
Để ý hành lang, hiên. Hiên mở bị bịt kín bằng kính, tường để thêm diện tích là kiểu sửa rất phổ biến. Tìm dấu đường cột cũ còn lộ trong tường.
Đừng kết luận từ màu sơn. Như đã nói, sơn là lớp dễ thay nhất. Nó chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng.
Sai lầm hay gặp khi ngắm và khi sửa nhà cũ
Gọi mọi nhà vàng là "nhà Pháp". Nhiều công trình đời sau cố ý sơn vàng cho hợp cảnh quan. Hãy dựa vào tỉ lệ và cấu tạo thay vì màu.
Bịt hết cửa chớp để lắp máy lạnh. Tiện cho một mùa, nhưng mất lớp che nắng tự nhiên và làm mặt tiền mất nhịp. Giải pháp tốt hơn là giữ chớp bên ngoài, thêm kính bên trong.
Sơn chống thấm lấp kín tường gạch cũ. Tường gạch xưa cần "thở". Lớp phủ kín có thể giữ ẩm bên trong, làm vữa bở nhanh hơn. Trước khi sửa nên hỏi kỹ sư hoặc đơn vị có kinh nghiệm trùng tu.
Đổ thêm tầng bê tông lên mái cũ. Tải trọng mới đè lên móng và tường được tính cho một công trình nhẹ hơn. Đây là việc phải có kỹ sư kết cấu đánh giá, không làm theo cảm tính.
Đứng sát chân tường mà chụp. Không thấy được tỉ lệ. Lùi ra bên kia đường mới hiểu vì sao cửa cao, hiên sâu.
Tin ngay các câu chuyện "xây bằng vật liệu chở từ Pháp". Có công trình đúng là như vậy, nhưng không phải tất cả. Nghe chuyện thì nên hỏi nguồn.
Nghĩ rằng công trình được bảo vệ thì không ai sửa được. Công trình có giá trị được quản lý theo quy định riêng; muốn sửa phải hỏi cơ quan quản lý xây dựng và di sản của thành phố trước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các toà nhà thời Pháp ở Sài Gòn hay sơn màu vàng?
Vôi pha bột màu vàng đất rẻ, dễ làm, hắt bớt nắng và đỡ lộ vết ố của mưa ẩm hơn tường trắng. Màu phủ khắp như hiện nay cũng một phần do các đợt sơn sửa sau này chọn cùng một tông.
Cửa chớp lá sách có tác dụng gì?
Các thanh gỗ nghiêng cho gió đi qua nhưng chặn nắng xiên và mưa tạt. Nhờ vậy phòng vẫn thoáng khi đóng chớp giữa ngày nắng.
Tại sao nhà cổ ở Sài Gòn có trần rất cao?
Không khí nóng bốc lên cao, trần cao giữ hơi nóng xa khỏi chỗ người ngồi, kết hợp với cửa cao và ô thông gió để thoát nhiệt. Thời chưa có máy lạnh, đây là cách làm mát chính.
Làm sao biết một ngôi nhà có phải xây thời Pháp?
Nhìn tỉ lệ cửa cao, tường dày, mái dốc lợp ngói, nền nâng cao và lan can sắt uốn. Màu sơn không đáng tin vì dễ thay; muốn chắc phải tra hồ sơ hoặc hỏi người có chuyên môn.
Sửa một căn nhà cũ thời Pháp cần lưu ý gì?
Trước khi đổ thêm tầng, bịt hiên hay phủ sơn kín tường gạch, nên mời kỹ sư kết cấu đánh giá. Nếu công trình nằm trong diện quản lý đặc biệt, phải hỏi cơ quan quản lý xây dựng và di sản trước khi làm.
