Đọc mặt tiền một công trình ở trung tâm Sài Gòn là nhìn lần lượt sáu thứ: hình khối, vật liệu, cửa, mái, trang trí, và dấu vết sửa chữa, rồi ghép lại để đoán nó thuộc thời nào và đã qua bao nhiêu đời chủ. Không cần học kiến trúc; chỉ cần đứng đúng chỗ, nhìn đúng thứ tự và biết vài dấu hiệu chữ ký của từng thời kỳ. Mười phút cho một mặt nhà là đủ.
Khu quanh chợ Bến Thành là nơi lý tưởng để tập, vì trong vài trăm mét có đủ mọi lớp: công trình Pháp cuối thế kỷ 19, nhà phố thập niên 1960, chung cư cũ, nhà xây lại sau đổi mới, cao ốc kính. Nhiều khi cả năm lớp ấy nằm trên cùng một góc phố. Bài này là bộ khung đọc chung; các bài khác trong chuyên mục đi sâu từng loại công trình.
Đọc mặt tiền là đọc cái gì?
Một mặt tiền là câu trả lời cho ba câu hỏi cùng lúc: người xây cần gì (cửa hàng, văn phòng, nhà ở, nơi thờ tự), họ phải đối phó với gì (nắng, mưa, đất đắt, quy định), và họ muốn người đi đường nghĩ gì về mình (sang trọng, hiện đại, kín đáo, nổi bật). Mỗi chi tiết trên mặt nhà ít nhiều là một phần của câu trả lời ấy.
Vì vậy, đừng bắt đầu bằng câu hỏi "đẹp hay xấu". Bắt đầu bằng "cái này để làm gì". Một ô văng đua ra để chắn mưa, một hàng lam để cắt nắng chiều, một bảng hiệu khổng lồ để bán hàng cho người ngồi trên xe máy. Khi đã hiểu lý do, chuyện đẹp xấu tự khắc rõ ràng hơn và công bằng hơn.
Ở trung tâm Sài Gòn còn một lớp nghĩa nữa: gần như không công trình nào giữ nguyên dáng ban đầu. Nhà nào cũng bị sửa, cơi, sơn lại, che bảng hiệu. Đọc mặt tiền ở đây giống đọc một tờ giấy bị viết chồng nhiều lần: phải tách được nét chữ gốc ra khỏi những dòng ghi thêm.
Người mới tập thường muốn đoán ngay "nhà này xây năm nào". Thật ra đoán đúng thời kỳ đã là tốt; năm cụ thể chỉ có hồ sơ lưu trữ mới nói chắc. Giữ tâm thế ấy sẽ tránh được phần lớn sai lầm.
Các thời kỳ kiến trúc ở trung tâm và dấu hiệu nhận biết
Bảng dưới là bộ "từ điển" rút gọn. Không có ranh giới tuyệt đối, và rất nhiều công trình là bản pha giữa hai thời:
| Thời kỳ | Dấu hiệu trên mặt tiền | Vật liệu thường gặp | Bẫy dễ nhầm |
|---|---|---|---|
| Thời Pháp, cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Đối xứng, cửa cao có chớp, gờ chỉ, vòm, mái ngói dốc, nền nâng cao | Gạch trát vữa, vôi màu, sắt uốn, gỗ | Nhà đời sau sơn vàng, đắp vòm giả cũng trông "Pháp" |
| Giữa hai cuộc chiến (thập niên 1920–1940) | Khối gọn, đường thẳng và góc bo, trang trí hình học đơn giản, chữ đắp nổi trên đỉnh | Bê tông, vữa trát, đá rửa | Dễ lẫn với nhà thập niên 1950 |
| Hiện đại nhiệt đới (thập niên 1950–1970) | Lam đứng, lam ngang, gạch bông gió, ban công đua thẳng, mái bằng | Bê tông cốt thép, gạch bông gió, đá mài | Lớp chuồng cọp, sơn mới che mất nhịp lam |
| Nhà xây lại sau đổi mới (từ thập niên 1990) | Nhiều tầng, cột và vòm giả cổ, mái chóp, kính màu, ốp đá bóng | Bê tông, gạch men ốp, kính, nhôm | Tưởng là cổ vì có cột và vòm |
| Cao ốc kính (từ thập niên 2000) | Khối đế và tháp, vách kính chia ô, lam nhôm, đỉnh tháp tạo hình | Kính hộp, nhôm, thép, bê tông | Toà mới ốp đá giả tông cổ điển ở phần đế |
Mỗi khi gặp một mặt tiền, thử xếp nó vào một hàng của bảng này trước, rồi tìm chi tiết nào "không hợp" với hàng đó. Chi tiết không hợp thường là dấu vết của một lần sửa.
Đọc một mặt tiền trong mười phút: các bước
Thứ tự dưới đây đi từ cái lớn nhất tới cái nhỏ nhất, để mắt không bị bảng hiệu và dây điện kéo đi lạc:
- Chọn chỗ đứng. Sang vỉa hè đối diện, lùi tới khi thấy trọn từ chân lên đỉnh. Không đứng dưới lòng đường.
- Nhìn hình khối. Cao mấy tầng, ngang bao nhiêu gian, có đối xứng không, có lùi tầng không, đỉnh bằng hay dốc.
- Đếm nhịp cửa. Cửa xếp đều hay lộn xộn, tầng nào đổi kiểu cửa. Chỗ đổi kiểu thường là ranh giới cũ và mới.
- Xác định vật liệu. Vữa trát sơn, gạch trần, bê tông lộ, đá mài, gạch men ốp, kính, tấm nhôm. Mỗi loại gắn với một thời.
- Tìm chi tiết chống nắng, chống mưa. Cửa chớp, ô văng, lam, hiên, bông gió. Chúng cho biết người xây sống với khí hậu thế nào.
- Tìm trang trí và chữ. Gờ chỉ, phù điêu, hoa văn, chữ cái hoặc năm đắp nổi trên đỉnh. Ghi lại nhưng đừng tin tuyệt đối.
- Tìm dấu sửa chữa. Tầng cơi, hiên bị bịt, cửa bị xây kín, màu sơn lệch, ốp che. Đếm xem có bao nhiêu lớp.
- Ghép thành câu chuyện. Gốc thuộc thời nào, sửa mấy lần, hiện dùng làm gì. Nói được ba ý đó là đã đọc xong một mặt nhà.
Lần đầu sẽ mất hơn mười phút. Sau năm, bảy mặt nhà, mắt quen dần và các bước gần như tự chạy.
Vật liệu nói gì về một công trình?
Vữa trát quét vôi hoặc sơn. Lớp phủ phổ biến nhất của công trình Pháp và nhà phố cũ. Vữa bong lộ gạch đỏ bên trong là dấu hiệu tường gạch đặc kiểu cũ.
Gạch trần không trát. Hiếm ở khu này, nên gặp là đáng chú ý. Nhà thờ Đức Bà là ví dụ nổi tiếng nhất.
Đá rửa, đá mài. Bề mặt sần lấm tấm sỏi nhỏ hoặc mài láng có hạt đá, rất phổ biến ở công trình giữa thế kỷ 20 và ở bậc thềm, tay vịn.
Bê tông lộ. Lam, ô văng, khung bê tông để mộc hoặc chỉ quét vôi là chữ ký của lối hiện đại.
Gạch bông gió. Mảng tường rỗng hoa văn, gắn chặt với chung cư và nhà phố thập niên 1960–1970.
Gạch men ốp mặt tiền. Ốp bóng loáng, nhiều màu, thường thuộc các đợt xây lại hoặc sửa từ thập niên 1990.
Đá ốp bóng và kính màu. Dấu hiệu nhà phố, khách sạn mini xây sau đổi mới muốn trông sang trọng.
Vách kính và tấm nhôm. Của cao ốc mới, hoặc của lớp mặt dựng che phủ một ngôi nhà cũ hơn bên dưới.
Sắt uốn hoa văn. Lan can, song cửa sắt uốn mềm thường cũ hơn lan can sắt thẳng ô vuông, và cũ hơn hẳn inox.
Dấu vết cải tạo: đọc ngược thời gian
Phần thú vị nhất của việc đọc mặt tiền ở trung tâm là tìm những gì bị thay đổi. Một căn nhà phố có thể bắt đầu là hai tầng mái ngói, rồi đổ mái bằng, rồi cơi thêm hai tầng, rồi gắn khung sắt ra ban công, rồi bị bảng hiệu phủ kín. Mỗi lớp để lại dấu, và mắt tập rồi sẽ thấy. Bài về nhà phố ống ở trung tâm đi kỹ từng lớp ấy trên một mặt nhà hẹp.
Dấu dễ thấy nhất là đường ranh ngang: chỗ tường đổi độ phẳng, cửa đổi kiểu, màu sơn lệch tông. Dấu khó hơn là những gì bị lấp: một vòm cửa bị xây kín còn lộ đường cong mờ trên tường, một hiên mở bị bịt kính nhưng còn nguyên hàng cột bên trong, một ô thông gió bị trát kín nhưng gờ viền vẫn còn.
Chung cư cũ có một kiểu dấu riêng: lớp vỏ do cư dân tự thêm. Chuồng cọp, mái tôn che ban công, bồn nước, mỗi hộ một màu sơn. Muốn thấy thiết kế gốc phải tìm một đoạn mặt tiền mà cư dân ít can thiệp, thường là khối cầu thang hoặc hành lang chung. Bài về chung cư cũ với gạch bông gió và lam che nắng chỉ cách nhìn ra nhịp lam dưới lớp cơi nới.
Với công trình Pháp được trùng tu, chuyện lại ngược: lớp mới cố tình bắt chước lớp cũ. Lúc này cần nhìn độ sắc của gờ chỉ, độ đều của màu sơn. Một mặt tiền quá mới, quá đều có thể là kết quả trùng tu kỹ, không có nghĩa là nó không cũ.
Ví dụ: đọc một căn nhà góc phố điển hình gần chợ
Thử hình dung một căn nhà góc phố kiểu rất hay gặp quanh khu chợ Bến Thành. Tầng trệt là cửa hàng với cửa cuốn và bảng hiệu chạy dài cả hai mặt đường. Tầng một có ban công bo tròn theo góc phố, lan can sắt uốn. Tầng hai có cửa sổ cao, trên đầu có ô văng. Bên trên nữa là hai tầng tường phẳng, cửa nhôm kính, trên cùng là mái tôn và bồn nước.
Bắt đầu bằng hình khối: góc bo tròn và ban công ôm góc là cách làm thường thấy ở nhà phố giữa thế kỷ 20, khi người ta thích đường cong mềm ở góc đường. Lan can sắt uốn và cửa cao tầng hai nói rằng phần này còn khá nguyên. Ô văng bê tông trên đầu cửa thì gợi ý giai đoạn đã dùng bê tông phổ biến.
Hai tầng tường phẳng phía trên có cửa sổ khác hẳn, sơn khác màu, không có ô văng: gần như chắc chắn là phần cơi nới sau này. Mái tôn và bồn nước trên cùng là lớp mới nhất. Tầng trệt thì không đọc được gì về gốc vì đã thay quá nhiều lần theo người thuê.
Ghép lại: một nhà phố góc xây khoảng giữa thế kỷ 20, gốc hai hoặc ba tầng, đã cơi thêm ít nhất hai tầng, tầng trệt cho thuê kinh doanh. Không có năm cụ thể, không có tên kiến trúc sư, nhưng đã có một câu chuyện đáng tin. Đó là đích đến của việc đọc mặt tiền.
Chỗ đứng, giờ và ánh sáng quyết định mình thấy được gì
Cùng một mặt tiền, đứng sai chỗ hay sai giờ sẽ thấy ít đi một nửa. Sát chân nhà thì bảng hiệu và mái hiên che hết tầng dưới, còn mái thì không thấy. Đứng chéo góc mới thấy được độ sâu của ban công, độ đua của ô văng, những thứ nhìn thẳng vào thì bị dẹp phẳng.
Nắng xiên buổi sáng sớm hoặc chiều muộn làm nổi khối mọi gờ chỉ, phù điêu, lam. Nắng giữa trưa thì làm mọi thứ phẳng lì và người đứng nhìn thì nóng. Ngày nhiều mây lại có cái lợi riêng: ánh sáng đều, không bóng gắt, rất dễ nhìn màu vật liệu thật.
Công trình lớn có trang trí dày cần lùi xa hơn nữa. Bài về cách đọc mặt tiền Nhà hát Thành phố gợi ý cụ thể nên đứng ở những vị trí nào cho từng lớp. Với cao ốc, chỗ đứng tốt nhất thường ở rất xa, như bờ sông.
Sáng sớm cuối tuần còn có thêm một cái lợi: nhiều cửa cuốn chưa mở, hàng chưa bày ra vỉa hè, mặt tiền tầng trệt lộ ra trọn vẹn nhất trong ngày.
Sai lầm hay gặp khi đọc mặt tiền
Thấy màu vàng là kết luận "nhà Pháp". Sơn vàng là lớp dễ làm nhất, nhiều nhà đời sau cũng chọn. Xem tỉ lệ cửa, độ dày tường, mái trước.
Thấy cột và vòm là kết luận "nhà cổ". Nhà xây sau đổi mới rất chuộng cột, vòm, mái chóp giả cổ. Nhìn vật liệu: gạch men, đá bóng, kính màu là dấu hiệu mới.
Tin tuyệt đối năm đắp nổi trên đỉnh. Có thể là năm xây, cũng có thể là năm sửa lớn, năm lập hiệu buôn. Coi là gợi ý.
Đánh đồng "cũ" với "đẹp", "mới" với "xấu". Có cao ốc làm lam che nắng rất có tâm, có nhà cũ xuống cấp thật sự. Đánh giá theo cách nó giải quyết vấn đề.
Đứng sát nhà, chỉ nhìn tầng trệt. Tầng trệt là lớp thay đổi nhiều nhất, ít giá trị đọc nhất. Ngước lên.
Kể chuyện nghe được như sự thật. Những câu chuyện "xây bằng vật liệu chở từ Pháp", "của ông nọ bà kia" truyền miệng rất nhiều. Hỏi nguồn trước khi kể lại.
Bước xuống lòng đường để lấy góc. Khu lõi có lượng xe rất lớn. Không góc chụp nào đáng để đứng giữa dòng xe máy.
Chĩa máy vào nhà người ta. Mặt tiền là không gian chung, nhưng cửa sổ, ban công có người là đời sống riêng. Chụp từ xa và tránh người.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan có thẩm quyền?
Muốn biết chắc năm xây, người thiết kế. Tìm tới thư viện, trung tâm lưu trữ, các công trình nghiên cứu đã xuất bản. Đừng dựa vào bài đăng không nguồn.
Định mua hoặc thuê dài hạn nhà cũ. Mời kỹ sư kết cấu xem vết nứt, độ võng sàn, tầng cơi nới. Đọc mặt tiền chỉ cho biết lịch sử, không cho biết độ an toàn.
Định sửa mặt tiền nhà mình. Hỏi UBND phường và cơ quan quản lý xây dựng về giấy phép, đặc biệt nếu nhà nằm trên trục có yêu cầu giữ cảnh quan.
Công trình có thể thuộc diện bảo tồn. Hỏi cơ quan quản lý di sản của thành phố trước khi đụng tới bất cứ chi tiết nào. Sửa sai có thể không hoàn tác được.
Thấy dấu hiệu nguy hiểm trên mặt tiền. Mảng vữa sắp rơi, ban công nứt toác trên lối đi bộ: báo cho chính quyền phường để có biện pháp, đừng đứng chụp bên dưới.
Làm nghiên cứu, ấn phẩm, phim tài liệu. Liên hệ chủ công trình, ban quản lý và cơ quan chức năng để xin phép chụp, quay, nhất là khi cần vào bên trong.
Muốn tổ chức tour đọc kiến trúc có thu phí. Hỏi cơ quan quản lý du lịch về quy định hướng dẫn viên và điều kiện kinh doanh.
Tập đọc mặt tiền: một vòng gợi ý quanh khu lõi
Bắt đầu với Bưu điện Thành phố và Nhà thờ Đức Bà. Hai công trình đối diện nhau, một tường vữa vàng, một gạch đỏ trần, một trải ngang, một vươn cao. Bài tập so sánh dễ nhất.
Sang Nhà hát Thành phố. Tập đọc trục đối xứng và lớp trang trí dày.
Đi dọc Đồng Khởi. Mặt tiền cũ xen cao ốc mới, tập tìm ranh giới giữa các thời.
Ghé phố đi bộ Nguyễn Huệ. Nhìn chung cư cũ có quán trên các tầng, tập tách lớp kiến trúc gốc khỏi lớp đèn và bảng tên.
Rẽ sang Hàm Nghi. Trục đường rộng với nhiều toà nhà văn phòng các thời, tập đọc khối đế và tháp.
Quay về quanh chợ Bến Thành. Nhà phố ống dày đặc, nơi tập tìm tầng cơi nới và mặt dựng che phủ. So sánh với các cao ốc kính có khối đế và tháp mọc lên quanh đó.
Nghỉ giữa chừng. Vòng này đi chậm mất cả buổi sáng. Mang nước, đội nón, chọn vỉa hè có bóng cây và đừng cố đi hết trong một lần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt nhà thời Pháp với nhà giả cổ xây sau?
Nhà thời Pháp có tường dày, cửa cao có chớp, mái ngói dốc, gờ chỉ đắp bằng vữa. Nhà giả cổ thường dùng gạch men, đá ốp bóng, kính màu và cột vòm có tỉ lệ thiếu tự nhiên.
Kiến trúc hiện đại nhiệt đới ở Sài Gòn có đặc điểm gì?
Đó là lối kiến trúc giữa thế kỷ 20 dùng lam bê tông, gạch bông gió, ô văng và ban công để che nắng, đón gió. Mặt tiền thường như có thêm một lớp vỏ thứ hai bọc ngoài tường chính.
Có cách nào biết chính xác năm xây một toà nhà ở trung tâm?
Chỉ hồ sơ lưu trữ, giấy tờ nhà đất hoặc công trình nghiên cứu có nguồn mới cho biết chắc. Năm đắp nổi trên đỉnh nhà có thể là năm sửa, nên chỉ coi là gợi ý.
Ngắm kiến trúc trung tâm Sài Gòn nên đi giờ nào?
Sáng sớm cuối tuần là tốt nhất: nắng xiên làm nổi khối, cửa hàng chưa mở nên mặt tiền tầng trệt lộ ra, xe cộ cũng thưa hơn.
Muốn sửa mặt tiền một ngôi nhà cũ ở trung tâm cần hỏi ai?
Hỏi UBND phường và cơ quan quản lý xây dựng về giấy phép; nếu công trình có thể thuộc diện bảo tồn thì hỏi thêm cơ quan quản lý di sản. Kết cấu thì nhờ kỹ sư đánh giá trước.
Đọc mặt tiền có cần kiến thức chuyên môn không?
Không cần. Chỉ cần nhìn theo thứ tự hình khối, vật liệu, cửa, mái, trang trí và dấu sửa chữa, rồi tập trên vài công trình quen thuộc là mắt sẽ quen.
